คู่มือ

Habit Stacking คืออะไร: วิธีต่อนิสัยใหม่ (พร้อม 30 ตัวอย่าง)

Habit Stacking หรือการต่อนิสัย คือการผูกนิสัยใหม่ไว้กับนิสัยที่ทำอยู่แล้ว ที่นี่มีสูตร สิ่งที่งานวิจัยบอก วิธีเลือกจุดยึด และ 30 ตัวอย่าง

Habit Stacking หรือการต่อนิสัย เป็นวิธีง่าย ๆ ในการเริ่มนิสัยใหม่ คือผูกมันไว้กับสิ่งที่ทำอยู่แล้วทุกวัน “หลังจากรินกาแฟตอนเช้า จะกินวิตามิน” กาแฟคือตัวเตือน จึงไม่ต้องจำอะไรเลย

คู่มือนี้พูดถึงสูตรของการต่อนิสัย สิ่งที่งานวิจัยบอกว่าทำไมมันถึงได้ผล วิธีเลือกจุดยึดที่ดี ความผิดพลาดที่ทำให้นิสัยที่ต่อไว้พังลง และ 30 ตัวอย่างที่ลอกไปใช้ได้เลย

Habit Stacking คืออะไร

นิสัยคือพฤติกรรมที่เกือบจะเริ่มขึ้นเองเมื่อตัวกระตุ้นปรากฏ นักจิตวิทยาที่ศึกษาเรื่องนิสัยอธิบายว่านิสัยเป็นสิ่งที่เรียนรู้ผ่านการทำซ้ำในบริบทเดิม ทำสิ่งเดิมหลังตัวกระตุ้นเดิมบ่อยพอ แล้วตัวกระตุ้นนั้นก็จะเริ่มสั่งให้พฤติกรรมเกิดขึ้น

ส่วนที่ยากของนิสัยใหม่คือมันยังไม่มีตัวกระตุ้น การต่อนิสัยคือการยืมตัวกระตุ้นมาใช้ ในแต่ละวันมีสิ่งที่ทำโดยไม่ต้องคิดอยู่เต็มไปหมด (ชงกาแฟ แปรงฟัน นั่งลงที่โต๊ะทำงาน) และทุกอย่างสามารถกลายเป็นตัวกระตุ้นของสิ่งใหม่ได้

ชื่อนี้มักให้เครดิตกับหนังสือ Habit Stacking ของ S.J. Scott และ James Clear ทำให้เป็นที่รู้จักในหนังสือ Atomic Habits ส่วน BJ Fogg อธิบายแนวคิดเดียวกันไว้ใน Tiny Habits โดยเรียกนิสัยเดิมว่า anchor ซึ่งในบทความนี้จะเรียกว่าจุดยึด

สูตรของ Habit Stacking

สูตรมีแค่ประโยคเดียว

หลังจาก [นิสัยที่ทำอยู่แล้ว] จะ [นิสัยใหม่]

ตัวอย่างเช่น

  • หลังจากรินกาแฟตอนเช้า จะเขียนงานที่สำคัญที่สุดของวันไว้หนึ่งอย่าง
  • หลังจากได้ที่นั่งบนรถไฟฟ้า จะอ่านหนังสือห้าหน้า
  • หลังจากแปรงฟันตอนกลางคืน จะใช้ไหมขัดฟัน

ใช้ “ก่อนจะ…” ได้ด้วยเมื่อนิสัยใหม่ต้องมาก่อน “ก่อนจะเปิดโน้ตบุ๊ก จะดื่มน้ำหนึ่งแก้ว”

ทำไมต้องเขียนประโยคนี้ออกมา

สูตรนี้เป็นรูปแบบหนึ่งของสิ่งที่นักจิตวิทยาเรียกว่า implementation intention (ความตั้งใจที่ระบุวิธีลงมือทำ) คือแผนในรูปแบบ “เมื่อ X เกิดขึ้น จะทำ Y” ในบทวิจัยทบทวนจาก 94 งานวิจัย Peter Gollwitzer และ Paschal Sheeran พบว่าแผนแบบนี้มีผลระดับปานกลางถึงมากต่อการที่คนจะลงมือทำตามเป้าหมายที่ตั้งไว้จริง ๆ การกำหนดตัวกระตุ้นไว้ล่วงหน้าทำให้ไม่เหลืออะไรต้องตัดสินใจในตอนนั้นอีก

นักวิจัยด้านนิสัยที่ University College London ก็แนะนำวิธีเดียวกันนี้ให้กับผู้ป่วย ในคำแนะนำสำหรับแพทย์เรื่องการสร้างนิสัย Benjamin Gardner, Phillippa Lally และ Jane Wardle แนะนำให้เลือกตัวกระตุ้นจากกิจวัตรประจำวันที่มีอยู่แล้ว เช่น “หลังกินข้าวเช้า” และยกตัวอย่างแผนว่า “หลังจากกินข้าวกลางวันที่บ้าน จะกินผลไม้หนึ่งชิ้น”

Habit Stacking ได้ผลไหม งานวิจัยว่าอย่างไร

งานวิจัยเรื่อง Habit Stacking ในชื่อนี้โดยตรงมีน้อย แต่มีงานวิจัยเล็ก ๆ ชิ้นหนึ่งที่ทดสอบคำถามที่มันชวนให้สงสัยพอดี นั่นคือ การวางนิสัยใหม่ไว้ตรงไหนของกิจวัตรมีผลหรือไม่

ในงานวิจัยกับคน 50 คนที่กำลังฝึกใช้ไหมขัดฟัน Gaby Judah และคณะให้ครึ่งหนึ่งใช้ไหมขัดฟันก่อนแปรงฟัน และอีกครึ่งหนึ่งใช้หลังแปรงฟัน ทุกคนรายงานการใช้ไหมขัดฟันทุกวัน คนที่ใช้หลังแปรงฟันมีแนวโน้มจะสร้างนิสัยใช้ไหมขัดฟันได้แข็งแรงกว่า และแปดเดือนต่อมา พวกเขาก็มีนิสัยที่แข็งแรงกว่าและใช้ไหมขัดฟันบ่อยกว่า

นี่เป็นงานวิจัยเชิงสำรวจกับกลุ่มคนจำนวนน้อย จึงยังไม่ใช่ข้อพิสูจน์ แต่ก็ชี้ให้เห็นสิ่งที่มีประโยชน์ว่า นิสัยใหม่ที่วางต่อจากนิสัยที่มั่นคงแล้วทันที ตรงจุดที่กิจวัตรจบลงตามธรรมชาติ อาจติดได้ดีกว่านิสัยที่ถูกเบียดเข้าไปไว้ก่อนหน้า

แผนภาพกิจวัตรตอนเช้า: นิสัยเดิมสามอย่างเรียงกัน คือแปรงฟัน ชงกาแฟ และนั่งที่โต๊ะทำงาน โดยมีนิสัยใหม่ คือกินวิตามิน ต่ออยู่หลังการชงกาแฟทันที
นิสัยใหม่ที่ผูกไว้ตอนท้ายของนิสัยที่ทำอยู่แล้ว

การต่อนิสัยก็ยังข้ามช่วงที่ช้าไปไม่ได้ ในงานวิจัยเรื่องการเกิดนิสัยที่มีชื่อเสียงที่สุด คน 96 คนทำพฤติกรรมใหม่หนึ่งอย่างซ้ำทุกวัน และใช้เวลาค่ามัธยฐาน 66 วันกว่าจะรู้สึกว่าเป็นอัตโนมัติ โดยมีช่วงตั้งแต่ 18 ถึง 254 วัน จุดยึดที่ดีทำให้ทำซ้ำได้ง่ายขึ้น แต่ก็ยังต้องทำซ้ำอยู่ดี อ่านเพิ่มเติมได้ในสร้างนิสัยใหม่ใช้เวลากี่วัน

วิธีทำ Habit Stacking ใน 5 ขั้นตอน

1. เขียนรายการสิ่งที่ทำอยู่แล้วทุกวัน

เขียนสิ่งที่ทำทุกวันไม่เคยขาดเรียงตามลำดับ คนส่วนใหญ่หาได้ 10 ถึง 15 อย่างภายในไม่กี่นาที

เขียนสิ่งที่เกิดขึ้นกับตัวเองด้วย เช่น น้ำในกาต้มน้ำเดือด ประชุมจบ รถไฟฟ้ามาถึง

2. เลือกจุดยึดให้ถูก

จุดยึดที่ดีมีคุณสมบัติสามอย่าง

  • มันเกิดขึ้นทุกครั้งที่อยากให้นิสัยใหม่เกิดขึ้น นิสัยรายวันต้องมีจุดยึดรายวัน “หลังวิ่งวันเสาร์” ใช้ได้กับนิสัยรายสัปดาห์เท่านั้น
  • มันเจาะจง “หลังจากวางแก้วลงในซิงก์” เป็นช่วงเวลาที่ชัดเจน ส่วน “ตอนเช้า” หรือ “หลังพักเที่ยง” เป็นช่วงเวลายาว ๆ และพลาดได้ง่าย
  • มันเข้ากับนิสัยใหม่ ต่อการนั่งสมาธิไว้กับช่วงเวลาที่เงียบ ไม่ใช่ตอนขับรถไปส่งลูกที่โรงเรียน ต่อการใช้ไหมขัดฟันไว้กับสิ่งที่ทำในห้องน้ำ ซึ่งเป็นที่ที่ไหมขัดฟันวางอยู่

3. ทำนิสัยใหม่ให้เล็กมาก

ในช่วงแรก นิสัยใหม่ควรใช้เวลาแค่นาทีหรือสองนาที วิดพื้นหนึ่งครั้ง เขียนไดอารี่หนึ่งบรรทัด อ่านหนังสือหนึ่งหน้า เมื่อมันกลายเป็นอัตโนมัติแล้วค่อยขยาย นิสัยใหญ่ ๆ ต่อให้อยู่บนจุดยึดที่ดีก็ยังล้มเหลวในวันที่เหนื่อยอยู่ดี

4. เขียนประโยคออกมา และวางตัวกระตุ้นไว้ในที่ที่มองเห็น

เขียนประโยคเต็ม ๆ ออกมา แล้วทำให้การเชื่อมโยงนั้นจับต้องได้ วางวิตามินไว้ข้างกาต้มน้ำ วางหนังสือไว้บนหมอน วางไหมขัดฟันไว้ข้างแปรงสีฟัน

5. ติดตามนิสัยใหม่ ไม่ใช่จุดยึด

ไม่ต้องติดตามการชงกาแฟ เพราะยังไงก็ทำอยู่แล้ว ให้ติดตามนิสัยใหม่ จะได้เห็นว่าการต่อนิสัยได้ผลหรือไม่ การวิเคราะห์อภิมาน (meta-analysis) จาก 138 งานวิจัย โดย Benjamin Harkin และคณะพบว่า การติดตามความคืบหน้าช่วยให้ไปถึงเป้าหมายได้ และช่วยได้มากขึ้นเมื่อจดบันทึกออกมาจริง ๆ

ถ้าติดตามแล้วเห็นช่องว่างที่เดิมทุกสัปดาห์ ปัญหาอยู่ที่จุดยึด ไม่ใช่ที่ตัวคุณ ลองเปลี่ยนจุดยึดใหม่ คู่มือวิธีรักษาความสม่ำเสมอของเรามีวิธีอื่น ๆ อีกที่ช่วยให้ทำนิสัยต่อไปได้ รวมถึงสิ่งที่ควรทำหลังวันที่พลาด

30 ตัวอย่าง Habit Stacking

เลือกมาหนึ่งข้อ ลอกประโยคไปใช้ หรือเปลี่ยนจุดยึดให้เข้ากับวันของคุณ

กิจวัตรตอนเช้า

  1. หลังจากปิดนาฬิกาปลุก จะดื่มน้ำแก้วที่วางไว้บนโต๊ะข้างเตียง
  2. หลังจากลุกจากเตียง จะเก็บที่นอน
  3. หลังจากเปิดกาต้มน้ำ จะยืดเหยียดจนกว่าน้ำจะเดือด
  4. หลังจากรินกาแฟ จะกินวิตามิน
  5. หลังจากนั่งลงพร้อมกาแฟ จะเขียนงานที่สำคัญที่สุดของวันนี้ไว้หนึ่งอย่าง
  6. หลังจากแปรงฟัน จะสควอต 10 ครั้ง
  7. หลังจากแต่งตัวเสร็จ จะเอามือถือไปชาร์จไว้อีกห้องจนกว่าจะกินข้าวเช้าเสร็จ
  8. หลังจากใส่รองเท้า จะเช็กว่าหยิบขวดน้ำมาแล้ว

งานและการเรียน

  1. หลังจากนั่งลงที่โต๊ะทำงาน จะปิดทุกแท็บที่ไม่ได้ใช้
  2. หลังจากเปิดโน้ตบุ๊ก จะดูปฏิทินของวันนี้ก่อนเช็กอีเมล
  3. หลังจากประชุมจบทุกครั้ง จะจดขั้นตอนถัดไปไว้ตอนที่ยังจำได้
  4. หลังจากกินข้าวกลางวันเสร็จ จะเดิน 10 นาที
  5. หลังจากปิดสมุดจดเลกเชอร์เล่มสุดท้าย จะทดสอบตัวเอง 5 นาที
  6. หลังจากปิดโน้ตบุ๊กตอนเลิกงาน จะเขียนงานแรกของพรุ่งนี้ลงบนกระดาษโน้ต

สุขภาพและการขยับร่างกาย

  1. หลังจากเติมน้ำใส่ขวด จะดื่มให้ได้ครึ่งขวดก่อนนั่งลง
  2. หลังจากลงจากรถเมล์ จะเดินขึ้นบันไดแทนการใช้ลิฟต์
  3. หลังจากถอดรองเท้าทำงาน จะใส่รองเท้าวิ่ง (ถึงจะแค่ออกไปเดินก็ตาม)
  4. หลังจากนั่งลงดูทีวี จะยืดเหยียดใน 5 นาทีแรก
  5. หลังจากกินยาตอนเย็น จะจดค่าความดันเลือด
  6. หลังจากแปรงฟันตอนกลางคืน จะใช้ไหมขัดฟัน

บ้านและการเงิน

  1. หลังจากกินข้าวเย็นเสร็จ จะเช็ดเคาน์เตอร์ในครัว
  2. หลังจากกลับถึงบ้าน จะวางกุญแจไว้ในถ้วยใบเดิม
  3. หลังจากถอดเสื้อตัวนอก จะแขวนไว้แทนการพาดไว้บนเก้าอี้
  4. หลังจากจ่ายเงินซื้ออะไรสักอย่าง จะจดลงในรายการค่าใช้จ่าย
  5. หลังจากเปิดกาต้มน้ำตอนเย็น จะเก็บจานจากที่คว่ำจานเข้าตู้

ความสงบ การนอน และความสัมพันธ์

  1. หลังจากขึ้นเตียง จะเขียนเรื่องของวันนี้หนึ่งบรรทัด
  2. หลังจากปิดไฟ จะหายใจช้า ๆ ห้าครั้ง
  3. หลังจากนั่งลงกินข้าว จะถามคนที่กินด้วยหนึ่งคำถามเกี่ยวกับวันของเขา
  4. หลังจากชงกาแฟวันอาทิตย์ จะส่งข้อความหาเพื่อนหรือคนในครอบครัวหนึ่งคน
  5. หลังจากเสียบชาร์จมือถือตอนกลางคืน จะวางทิ้งไว้ตรงนั้นจนถึงเช้า

กำลังหานิสัยอื่น ๆ มาต่ออยู่ใช่ไหม ไอเดีย Habit Tracker 60 อย่าง ของเรามีไอเดียสำหรับทุกช่วงของวัน และไอเดียกิจวัตรตอนเช้า ของเรามีกิจวัตรสำเร็จรูปแบบ 5, 15 และ 30 นาที

ความผิดพลาดที่ควรหลีกเลี่ยงในการทำ Habit Stacking

ต่อนิสัยมากเกินไปในครั้งเดียว

การสร้างกิจวัตรตอนเช้าใหม่ทั้งชุดตั้งแต่วันแรกนั้นน่าลอง แต่อย่าทำ นิสัยใหม่แต่ละอย่างต้องการการทำซ้ำของตัวเอง และสายของนิสัยใหม่ห้าอย่างก็คือห้าสิ่งที่อาจลืม เพิ่มทีละหนึ่ง รอจนมันเกิดขึ้นได้โดยไม่ต้องพยายาม แล้วค่อยเพิ่มอันถัดไป

สายยาวที่มีข้อต่อที่อ่อนแอ

เมื่อต่อนิสัยหลายอย่างเรียงกัน แต่ละนิสัยจะกลายเป็นตัวกระตุ้นของนิสัยถัดไป นี่คือจุดแข็งของกิจวัตร และก็เป็นจุดอ่อนของมันด้วย พลาดข้อต่อเดียว ทุกอย่างที่ตามมาก็มักจะหลุดไปด้วย ทำให้สายสั้นเข้าไว้ และให้นิสัยแรกที่ต่อจากจุดยึดเป็นนิสัยที่สำคัญที่สุด

จุดยึดที่ไม่ได้เกิดขึ้นทุกครั้ง

ถ้าชงกาแฟเฉพาะวันทำงาน นิสัยที่ผูกไว้กับกาแฟก็จะหายไปในวันหยุดสุดสัปดาห์ จะเลือกจุดยึดที่เกิดขึ้นทุกวันที่อยากทำนิสัยนั้นก็ได้ หรือจะตั้งจุดยึดที่สองไว้สำหรับวันอื่น ๆ ก็ได้ (“หลังจากชงชาตอนวันหยุด…”)

เมื่อจุดยึดหายไป

ไปเที่ยว เปลี่ยนงาน มีลูกคนใหม่ เมื่อกิจวัตรเปลี่ยน จุดยึดก็อาจหายไปโดยไม่ทันรู้ตัว และนิสัยก็หายตามไปด้วย เมื่อชีวิตเปลี่ยน ให้ตั้งใจผูกนิสัยเข้ากับจุดยึดใหม่ ถ้านิสัยไหนหลุดไปแล้ว อ่านสิ่งที่ควรทำหลังพลาดไปหนึ่งวัน

ใช้ Habit Stacking เพื่อเลิกนิสัย

การต่อนิสัยใช้เลิกนิสัยได้ด้วย โดยใช้วิธีสลับ นิสัยที่ไม่อยากได้หลายอย่างมีตัวกระตุ้นที่แน่นอนอยู่แล้ว เก็บตัวกระตุ้นไว้ แล้วเปลี่ยนสิ่งที่ตามมา

  • หลังจากขึ้นเตียง จะอ่านหนังสือแทนการไถมือถือ (มือถือชาร์จอยู่อีกฝั่งของห้อง)
  • หลังจากกินข้าวเย็นเสร็จ จะชงชาหนึ่งแก้วแทนการเปิดตู้ขนม
  • หลังจากรู้สึกอยากเช็กมือถือตอนนั่งที่โต๊ะทำงาน จะลุกไปเติมน้ำ

นับวันที่ทำได้ตามตั้งใจ วิธีนี้ทำให้การสลับนิสัยมองเห็นได้ และการได้เห็นจำนวนวันดี ๆ เพิ่มขึ้นเรื่อย ๆ ก็เป็นเหตุผลให้ทำต่อไป ส่วนวิธีทั้งหมด ตั้งแต่การหาตัวกระตุ้นไปจนถึงการวางแผนรับมือการพลาด ดูได้ในคู่มือวิธีเลิกนิสัยไม่ดี ของเรา

ติดตามนิสัยที่ต่อไว้

กระดาษก็ใช้ได้ เขียนประโยคต่อนิสัยไว้ด้านบนของตาราง Habit Tracker แบบพิมพ์ได้ฟรี ของเรา แล้วติ๊กทุกวัน

บนมือถือ habitual คือแอปติดตามนิสัยที่เก็บทุกอย่างไว้ในมือถือเครื่องนั้นเอง ไม่ต้องสร้างบัญชีและไม่มีโฆษณา แต่ละนิสัยมีหน้าของตัวเองและตารางวันที่ทำได้ ช่องว่างที่เกิดซ้ำทุกวันเสาร์จึงเห็นได้ง่าย นิสัยหนึ่งอาจเป็นแบบนับจำนวน แบบจับเวลาด้วยตัวจับเวลาในแอป หรือเป็นสิ่งที่กำลังเลิก และเวอร์ชันฟรี (Free) ใช้ได้สูงสุด 3 นิสัยที่ใช้งานอยู่ ซึ่งเหลือเฟือสำหรับการต่อนิสัยครั้งแรก

หน้านิสัยของ habitual มีตารางแสดงวันที่ทำนิสัยนั้นได้หน้านิสัยของ habitual มีตารางแสดงวันที่ทำนิสัยนั้นได้
ตารางของแต่ละนิสัยบอกได้ว่าจุดยึดได้ผลหรือไม่

นอกจากนี้ยังตั้งเป้าหมายให้นิสัยใหม่ได้ด้วย เช่น 66 วัน ใน habitual เป้าหมายมีแต่นับเพิ่ม วันที่พลาดไม่เคยหักวันออกไป แค่เลื่อนวันที่เร็วที่สุดที่จะทำสำเร็จออกไปอีกนิด ส่วนวิธีที่เหลือทั้งหมด ตั้งแต่การเลือกตัวกระตุ้นไปจนถึงการวางแผนรับมือวันที่แย่ ดูได้ในวิธีสร้างนิสัยที่ดีให้ติดตัว

แหล่งอ้างอิง

  1. Gardner, B., Lally, P., & Wardle, J. (2012). Making health habitual: The psychology of ‘habit-formation’ and general practice. British Journal of General Practice, 62(605), 664–666.
  2. Gollwitzer, P. M., & Sheeran, P. (2006). Implementation intentions and goal achievement: A meta-analysis of effects and processes. Advances in Experimental Social Psychology, 38, 69–119.
  3. Harkin, B., Webb, T. L., Chang, B. P. I., Prestwich, A., Conner, M., Kellar, I., Benn, Y., & Sheeran, P. (2016). Does monitoring goal progress promote goal attainment? A meta-analysis of the experimental evidence. Psychological Bulletin, 142(2), 198–229.
  4. Judah, G., Gardner, B., & Aunger, R. (2013). Forming a flossing habit: An exploratory study of the psychological determinants of habit formation. British Journal of Health Psychology, 18(2), 338–353.
  5. Lally, P., van Jaarsveld, C. H. M., Potts, H. W. W., & Wardle, J. (2010). How are habits formed: Modelling habit formation in the real world. European Journal of Social Psychology, 40(6), 998–1009.

คำถามที่พบบ่อย

Habit Stacking คืออะไร

Habit Stacking หรือการต่อนิสัย คือการเชื่อมนิสัยใหม่เข้ากับสิ่งที่ทำอยู่แล้วทุกวัน ให้นิสัยเดิมเป็นตัวเตือนนิสัยใหม่ เช่น “หลังจากรินกาแฟตอนเช้า จะกินวิตามิน” นิสัยเดิมนี้เรียกว่าจุดยึด (anchor)

สูตรของ Habit Stacking คืออะไร

สูตรที่ใช้กันทั่วไปคือ “หลังจาก [นิสัยที่ทำอยู่แล้ว] จะ [นิสัยใหม่]” และใช้ “ก่อนจะ…” ได้ด้วยเมื่อนิสัยใหม่ต้องมาก่อน นิสัยที่ทำอยู่แล้วควรเป็นสิ่งที่ทำในเวลาเดิมและที่เดิมทุกวัน

Habit Stacking ได้ผลไหม

งานวิจัยที่ศึกษา Habit Stacking ในชื่อนี้โดยตรงมีไม่มาก แต่มันเป็นแผนแบบ “ถ้า…ก็จะ…” รูปแบบหนึ่ง ซึ่งบทวิจัยทบทวนจาก 94 งานวิจัยพบว่ามีผลระดับปานกลางถึงมากต่อการที่คนจะลงมือทำตามที่ตั้งใจจริง ๆ ในงานวิจัยเล็ก ๆ ชิ้นหนึ่ง คนที่ใช้ไหมขัดฟันทันทีหลังแปรงฟันสร้างนิสัยใช้ไหมขัดฟันได้แข็งแรงกว่าคนที่ใช้ก่อนแปรงฟัน

ต่อนิสัยพร้อมกันได้กี่นิสัย

เริ่มจากนิสัยใหม่หนึ่งนิสัยบนจุดยึดหนึ่งจุด เมื่อทำได้โดยไม่ต้องคิดมาก ซึ่งมักใช้เวลาประมาณสองเดือน ค่อยเพิ่มนิสัยถัดไป สายนิสัยที่ยาวนั้นเปราะบาง ถ้าพลาดข้อต่อไปหนึ่งข้อ ทุกอย่างที่ต่อจากนั้นก็มักจะพลาดตามไปด้วย