Hướng dẫn

Habit stacking là gì? Cách xếp chồng thói quen, kèm 30 ví dụ

Habit stacking (xếp chồng thói quen) là gắn một thói quen mới vào một việc bạn vốn đã làm. Công thức, nghiên cứu nói gì, cách chọn mỏ neo và 30 ví dụ.

Habit stacking, hay xếp chồng thói quen, là một cách đơn giản để bắt đầu một thói quen mới: bạn gắn nó vào một việc vốn đã làm mỗi ngày. “Sau khi rót cà phê buổi sáng, mình sẽ uống vitamin.” Ly cà phê chính là lời nhắc, nên bạn chẳng phải nhớ gì cả.

Bài hướng dẫn này nói về công thức habit stacking, nghiên cứu nói gì về lý do nó hiệu quả, cách chọn một mỏ neo tốt, những sai lầm khiến chuỗi thói quen đổ vỡ, và 30 ví dụ bạn có thể chép lại dùng ngay.

Habit stacking là gì?

Thói quen là một hành vi gần như tự bắt đầu khi có tín hiệu. Các nhà tâm lý học nghiên cứu thói quen mô tả nó là thứ được học qua sự lặp lại trong một bối cảnh ổn định: làm cùng một việc sau cùng một tín hiệu đủ nhiều lần, và tín hiệu đó sẽ bắt đầu kích hoạt việc ấy.

Cái khó của một thói quen mới là nó chưa có tín hiệu. Xếp chồng thói quen là mượn một tín hiệu có sẵn. Ngày của bạn vốn đã đầy những việc bạn làm mà không cần nghĩ (pha cà phê, đánh răng, ngồi vào bàn làm việc), và mỗi việc đều có thể trở thành tín hiệu cho một điều mới.

Cái tên này thường được cho là bắt nguồn từ cuốn Habit Stacking của S.J. Scott, và James Clear đã làm nó trở nên phổ biến qua cuốn Thay đổi tí hon, hiệu quả bất ngờ (Atomic Habits). BJ Fogg mô tả cùng ý tưởng này trong Tiny Habits, nơi thói quen có sẵn được gọi là mỏ neo (anchor). Bài này cũng sẽ dùng từ đó.

Công thức habit stacking

Công thức chỉ gồm một câu:

Sau khi [thói quen hiện tại], mình sẽ [thói quen mới].

Vài ví dụ:

  • Sau khi rót cà phê buổi sáng, mình sẽ viết ra một việc quan trọng nhất trong ngày.
  • Sau khi ngồi lên xe buýt, mình sẽ đọc năm trang sách.
  • Sau khi đánh răng buổi tối, mình sẽ dùng chỉ nha khoa.

Bạn cũng có thể dùng “Trước khi…” khi thói quen mới phải làm trước: “Trước khi mở laptop, mình sẽ uống một ly nước.”

Vì sao nên viết câu đó ra

Công thức này là một dạng của thứ mà các nhà tâm lý học gọi là ý định thực hiện: một kế hoạch theo dạng “Khi X xảy ra, tôi sẽ làm Y.” Trong một bài tổng quan 94 nghiên cứu, Peter Gollwitzer và Paschal Sheeran nhận thấy những kế hoạch như vậy có tác động từ trung bình đến lớn đến việc người ta có thực hiện đến nơi đến chốn các mục tiêu của mình hay không. Quyết định tín hiệu từ trước nghĩa là đến lúc đó chẳng còn gì phải quyết định nữa.

Các nhà nghiên cứu thói quen ở University College London cũng khuyên bệnh nhân làm theo cách này. Trong lời khuyên cho bác sĩ về việc hình thành thói quen, Benjamin Gardner, Phillippa Lally và Jane Wardle đề xuất chọn một tín hiệu nằm trong một nếp sinh hoạt hằng ngày có sẵn, chẳng hạn “sau bữa sáng”, và đưa ra kế hoạch mẫu “sau khi ăn trưa ở nhà, tôi sẽ ăn một miếng trái cây”.

Habit stacking có hiệu quả không? Nghiên cứu nói gì

Có ít nghiên cứu về habit stacking dưới đúng cái tên này, nhưng một nghiên cứu nhỏ đã kiểm tra chính câu hỏi mà nó đặt ra: đặt thói quen mới ở chỗ nào trong nếp sinh hoạt thì có khác biệt không?

Trong một nghiên cứu với 50 người đang tập dùng chỉ nha khoa, Gaby Judah và các đồng nghiệp yêu cầu một nửa nhóm dùng chỉ nha khoa trước khi đánh răng và nửa còn lại dùng sau. Mọi người đều báo cáo việc dùng chỉ nha khoa mỗi ngày. Những người dùng chỉ nha khoa sau khi đánh răng có xu hướng hình thành thói quen mạnh hơn, và tám tháng sau họ vẫn có thói quen mạnh hơn và dùng chỉ nha khoa thường xuyên hơn.

Đây là một nghiên cứu thăm dò với một nhóm nhỏ, nên nó không phải là bằng chứng. Nhưng nó gợi ý một điều hữu ích: một thói quen mới đặt ngay sau một thói quen đã vững, ở điểm kết thúc tự nhiên của một chuỗi việc, có thể bám rễ tốt hơn một thói quen bị chen vào trước đó.

Sơ đồ một buổi sáng: ba thói quen có sẵn nối tiếp nhau, đánh răng, pha cà phê và ngồi vào bàn làm việc, cùng một thói quen mới, uống vitamin, gắn ngay sau bước pha cà phê
Một thói quen mới gắn vào cuối một việc bạn vốn đã làm

Tuy vậy, xếp chồng thói quen không giúp bạn bỏ qua giai đoạn chậm. Trong nghiên cứu nổi tiếng nhất về sự hình thành thói quen, 96 người lặp lại một hành vi mới mỗi ngày, và phải mất trung vị 66 ngày để hành vi đó trở nên tự động, dao động từ 18 đến 254 ngày. Một mỏ neo tốt giúp bạn dễ có được những lần lặp lại đó hơn, nhưng bạn vẫn cần chúng. Đọc thêm trong bài mất bao lâu để hình thành thói quen.

Cách xếp chồng thói quen trong 5 bước

1. Liệt kê những việc bạn đã làm mỗi ngày

Viết ra theo thứ tự những việc ngày nào bạn cũng làm. Phần lớn mọi người tìm ra 10 đến 15 việc chỉ trong vài phút:

Hãy ghi cả những việc tự xảy ra với bạn: nước trong ấm sôi, một cuộc họp kết thúc, xe buýt tới.

2. Chọn đúng mỏ neo

Một mỏ neo tốt có ba đặc điểm:

  • Nó diễn ra mỗi lần bạn muốn thói quen mới diễn ra. Thói quen hằng ngày cần một mỏ neo hằng ngày. “Sau buổi chạy bộ Thứ Bảy” chỉ hợp với một thói quen hằng tuần.
  • Nó cụ thể. “Sau khi đặt cốc vào bồn rửa” là một khoảnh khắc rõ ràng. “Vào buổi sáng” hay “sau giờ nghỉ trưa” là một khoảng thời gian, và rất dễ lỡ.
  • Nó hợp với thói quen mới. Hãy xếp thiền vào một lúc yên tĩnh, đừng xếp vào lúc đưa con đi học. Hãy xếp việc dùng chỉ nha khoa vào lúc ở trong phòng tắm, nơi để sẵn chỉ nha khoa.

3. Làm cho thói quen mới thật nhỏ

Lúc đầu, thói quen mới chỉ nên mất một hai phút: một cái hít đất, một dòng nhật ký, một trang sách. Bạn có thể tăng dần khi nó đã thành tự động. Một thói quen lớn dù đặt trên một mỏ neo tốt vẫn thất bại vào một ngày mệt mỏi.

4. Viết câu ra và đặt tín hiệu ở chỗ dễ thấy

Viết trọn câu ra. Rồi biến mối liên kết thành thứ nhìn thấy được: lọ vitamin để cạnh phin cà phê, cuốn sách trên gối, cuộn chỉ nha khoa cạnh bàn chải đánh răng.

5. Theo dõi thói quen mới, không phải mỏ neo

Bạn không cần theo dõi ly cà phê; đằng nào nó cũng diễn ra. Hãy theo dõi thói quen mới, để thấy chuỗi thói quen có đang hiệu quả không. Một phân tích tổng hợp gồm 138 nghiên cứu của Benjamin Harkin và các đồng nghiệp cho thấy theo dõi tiến độ giúp bạn đạt được mục tiêu, và còn giúp nhiều hơn khi tiến độ được ghi lại một cách hữu hình.

Nếu bạn theo dõi và tuần nào cũng thấy những khoảng trống giống nhau, vấn đề nằm ở mỏ neo, không phải ở bạn. Hãy thử một mỏ neo khác. Bài hướng dẫn cách để kiên trì của chúng tôi có thêm nhiều cách để duy trì một thói quen, kể cả nên làm gì sau một ngày lỡ.

30 ví dụ habit stacking

Chọn một ví dụ. Chép lại câu đó, hoặc đổi mỏ neo thành một việc hợp với ngày của bạn.

Buổi sáng

  1. Sau khi tắt báo thức, mình sẽ uống ly nước để sẵn trên tủ đầu giường.
  2. Sau khi ra khỏi giường, mình sẽ gấp chăn gối gọn gàng.
  3. Sau khi bật ấm đun nước, mình sẽ giãn cơ cho đến khi nước sôi.
  4. Sau khi rót cà phê, mình sẽ uống vitamin.
  5. Sau khi ngồi xuống với ly cà phê, mình sẽ viết ra một việc quan trọng nhất hôm nay.
  6. Sau khi đánh răng, mình sẽ làm 10 cái squat.
  7. Sau khi thay đồ, mình sẽ cắm sạc điện thoại ở phòng khác cho đến khi ăn sáng xong.
  8. Sau khi mang giày, mình sẽ kiểm tra xem đã mang bình nước chưa.

Công việc và học tập

  1. Sau khi ngồi vào bàn làm việc, mình sẽ đóng hết các tab không cần đến.
  2. Sau khi mở laptop, mình sẽ xem lịch hôm nay trước khi xem email.
  3. Sau mỗi cuộc họp, mình sẽ ghi lại bước tiếp theo khi còn nhớ rõ.
  4. Sau khi ăn trưa xong, mình sẽ đi bộ 10 phút.
  5. Sau khi gấp vở ghi bài giảng cuối cùng trong ngày, mình sẽ tự kiểm tra trong 5 phút.
  6. Sau khi gập laptop cuối ngày, mình sẽ viết việc đầu tiên của ngày mai lên một tờ giấy nhớ.

Sức khỏe và vận động

  1. Sau khi đổ đầy bình nước, mình sẽ uống một nửa trước khi ngồi xuống.
  2. Sau khi gửi xe ở công ty, mình sẽ đi thang bộ thay vì thang máy.
  3. Sau khi cởi giày đi làm, mình sẽ mang giày chạy bộ vào (dù chỉ đi bộ thôi).
  4. Sau khi ngồi xuống xem TV, mình sẽ giãn cơ trong 5 phút đầu.
  5. Sau khi uống thuốc buổi tối, mình sẽ ghi lại chỉ số huyết áp.
  6. Sau khi đánh răng buổi tối, mình sẽ dùng chỉ nha khoa.

Nhà cửa và tiền bạc

  1. Sau khi ăn tối xong, mình sẽ lau mặt bếp.
  2. Sau khi về nhà, mình sẽ để chìa khóa vào cùng một cái bát.
  3. Sau khi cởi áo khoác, mình sẽ treo nó lên thay vì vắt lên ghế.
  4. Sau khi trả tiền cho thứ gì đó, mình sẽ ghi vào danh sách chi tiêu.
  5. Sau khi bật ấm nước buổi tối, mình sẽ cất bát đĩa đã ráo trên giá.

Thư giãn, giấc ngủ và các mối quan hệ

  1. Sau khi lên giường, mình sẽ viết một dòng về ngày hôm nay.
  2. Sau khi tắt đèn, mình sẽ hít thở chậm năm lần.
  3. Sau khi ngồi vào bàn ăn, mình sẽ hỏi người ngồi cùng một câu về ngày của họ.
  4. Sau khi pha ly cà phê sáng Chủ Nhật, mình sẽ nhắn tin cho một người bạn hoặc người thân.
  5. Sau khi cắm sạc điện thoại buổi tối, mình sẽ để nó ở đó đến sáng.

Đang tìm thêm thói quen để xếp chồng? Danh sách 60 thói quen tốt nên theo dõi của chúng tôi có ý tưởng cho mọi thời điểm trong ngày, và bài ý tưởng morning routine có sẵn các routine 5, 15 và 30 phút.

Những sai lầm cần tránh khi xếp chồng thói quen

Xếp quá nhiều cùng lúc

Bạn sẽ muốn dựng cả một nếp sinh hoạt buổi sáng mới ngay từ ngày đầu. Đừng làm vậy. Mỗi thói quen mới cần những lần lặp lại của riêng nó, và một chuỗi năm thói quen mới là năm thứ có thể quên. Thêm một thói quen, đợi đến khi nó diễn ra không cần cố gắng, rồi mới thêm thói quen tiếp theo.

Chuỗi dài có một mắt xích yếu

Khi nhiều thói quen được xếp nối tiếp nhau, mỗi thói quen trở thành tín hiệu cho thói quen kế tiếp. Đó vừa là sức mạnh vừa là điểm yếu của một nếp sinh hoạt: lỡ một mắt xích là mọi thứ phía sau thường cũng lỡ theo. Hãy giữ chuỗi thật ngắn, và đặt thói quen quan trọng nhất ngay sau mỏ neo.

Mỏ neo không phải lúc nào cũng có

Nếu bạn chỉ pha cà phê vào ngày đi làm, những thói quen gắn với cà phê sẽ biến mất vào cuối tuần. Hoặc chọn một mỏ neo diễn ra vào mọi ngày bạn muốn có thói quen đó, hoặc đặt thêm một mỏ neo thứ hai cho những ngày còn lại (“Sau khi pha ấm trà cuối tuần…”).

Mất mỏ neo

Đi du lịch, đổi việc, có em bé: khi nếp sinh hoạt thay đổi, các mỏ neo có thể biến mất lúc nào không hay, và thói quen cũng mất theo. Khi cuộc sống thay đổi, hãy chủ động gắn lại thói quen vào những mỏ neo mới. Nếu một thói quen đã bị lơi, hãy đọc nên làm gì sau một ngày bỏ lỡ.

Dùng cách xếp chồng thói quen để bỏ một thói quen

Xếp chồng thói quen cũng giúp bỏ thói quen, theo kiểu thay thế. Nhiều thói quen không mong muốn vốn đã có một tín hiệu đáng tin cậy. Giữ nguyên tín hiệu, đổi việc theo sau:

  • Sau khi lên giường, mình sẽ đọc sách thay vì lướt điện thoại (điện thoại sạc ở góc bên kia phòng).
  • Sau khi ăn tối xong, mình sẽ pha một tách trà thay vì mở tủ đồ ăn vặt.
  • Khi thấy muốn cầm điện thoại lên lúc đang ngồi ở bàn làm việc, mình sẽ đứng dậy đi rót thêm nước.

Hãy đếm những ngày bạn giữ được. Việc đó làm cho sự thay thế hiện ra trước mắt, và thấy số ngày tốt cứ tăng dần là một lý do để tiếp tục. Để xem toàn bộ phương pháp, từ tìm ra tín hiệu đến chuẩn bị cho những lần trượt, hãy đọc bài hướng dẫn cách bỏ thói quen xấu của chúng tôi.

Theo dõi chuỗi thói quen của bạn

Giấy cũng ổn: viết câu xếp chồng của bạn lên đầu mẫu habit tracker miễn phí để in và đánh dấu mỗi ngày.

Trên điện thoại, habitual là một habit tracker giữ mọi thứ ngay trên điện thoại, không cần tài khoản, không quảng cáo. Mỗi thói quen có trang riêng và một lưới các ngày bạn đã làm, nên một khoảng trống lặp lại mỗi Thứ Bảy rất dễ nhận ra. Một thói quen có thể là thói quen đếm số lần, tính giờ bằng đồng hồ bấm giờ có sẵn, hoặc là thói quen muốn bỏ, và bản miễn phí cho bạn tối đa 3 thói quen đang hoạt động, quá đủ cho chuỗi thói quen đầu tiên.

Trang thói quen của habitual, với một lưới các ngày đã làm thói quen đóTrang thói quen của habitual, với một lưới các ngày đã làm thói quen đó
Lưới của từng thói quen cho thấy mỏ neo của nó có hiệu quả không

Bạn cũng có thể đặt một mục tiêu cho thói quen mới, chẳng hạn 66 ngày. Trong habitual, mục tiêu chỉ cộng dồn: một ngày lỡ không bao giờ trừ đi ngày nào, nó chỉ dời ngày về đích sớm nhất ra sau một chút. Phần còn lại của phương pháp, từ chọn tín hiệu đến chuẩn bị cho những ngày tệ, có trong bài cách xây dựng thói quen bền vững.

Nguồn tham khảo

  1. Gardner, B., Lally, P., & Wardle, J. (2012). Making health habitual: The psychology of ‘habit-formation’ and general practice. British Journal of General Practice, 62(605), 664–666.
  2. Gollwitzer, P. M., & Sheeran, P. (2006). Implementation intentions and goal achievement: A meta-analysis of effects and processes. Advances in Experimental Social Psychology, 38, 69–119.
  3. Harkin, B., Webb, T. L., Chang, B. P. I., Prestwich, A., Conner, M., Kellar, I., Benn, Y., & Sheeran, P. (2016). Does monitoring goal progress promote goal attainment? A meta-analysis of the experimental evidence. Psychological Bulletin, 142(2), 198–229.
  4. Judah, G., Gardner, B., & Aunger, R. (2013). Forming a flossing habit: An exploratory study of the psychological determinants of habit formation. British Journal of Health Psychology, 18(2), 338–353.
  5. Lally, P., van Jaarsveld, C. H. M., Potts, H. W. W., & Wardle, J. (2010). How are habits formed: Modelling habit formation in the real world. European Journal of Social Psychology, 40(6), 998–1009.

Câu hỏi

Habit stacking là gì?

Habit stacking (xếp chồng thói quen) là gắn một thói quen mới vào một việc bạn vốn đã làm mỗi ngày, để thói quen cũ trở thành lời nhắc cho thói quen mới. Ví dụ: “Sau khi rót cà phê buổi sáng, mình sẽ uống vitamin.” Thói quen có sẵn đó được gọi là mỏ neo.

Công thức habit stacking là gì?

Công thức thường dùng là “Sau khi [thói quen hiện tại], mình sẽ [thói quen mới].” Bạn cũng có thể dùng “Trước khi…” khi thói quen mới cần làm trước. Thói quen hiện tại nên là việc bạn làm mỗi ngày vào cùng một giờ, ở cùng một nơi.

Habit stacking có hiệu quả không?

Có ít nghiên cứu về habit stacking dưới đúng cái tên này, nhưng nó là một dạng kế hoạch nếu–thì, và một bài tổng quan 94 nghiên cứu cho thấy những kế hoạch như vậy có tác động từ trung bình đến lớn đến việc người ta có làm đến nơi đến chốn hay không. Trong một nghiên cứu nhỏ, những người dùng chỉ nha khoa ngay sau khi đánh răng hình thành thói quen dùng chỉ nha khoa mạnh hơn những người dùng trước khi đánh răng.

Có thể xếp chồng bao nhiêu thói quen cùng lúc?

Hãy bắt đầu với một thói quen mới trên một mỏ neo. Khi nó đã diễn ra mà không cần nghĩ nhiều (thường mất khoảng hai tháng), bạn có thể thêm một thói quen khác. Chuỗi dài rất dễ đứt: nếu lỡ một mắt xích, mọi thứ phía sau thường cũng bị lỡ theo.