Hướng dẫn
Thói quen giúp ngủ ngon hơn: 9 thói quen hiệu quả và cách duy trì
Chín thói quen giúp ngủ ngon hơn, từ giờ thức dậy cố định đến mốc ngừng caffeine, nghiên cứu nói gì về từng thói quen và cách để chúng thật sự bền.

Những thói quen giúp ngủ ngon hơn tạo ra khác biệt lớn nhất phần lớn đều nhàm chán: thức dậy cùng một giờ mỗi ngày, ngừng caffeine từ giữa buổi chiều, tránh rượu bia và màn hình sáng trong những giờ cuối trước khi ngủ, và cho bản thân một chút thời gian thư giãn. Không thói quen nào khó nếu đứng riêng. Cái khó là làm chúng mỗi tối.
Bài hướng dẫn này đi qua chín thói quen ngủ lành mạnh, nghiên cứu thật sự nói gì về từng thói quen (kể cả những chỗ bằng chứng mỏng hơn lời khuyên khiến bạn nghĩ), và cách biến chúng thành thói quen bền vững thay vì một danh sách bạn thử được một tuần.
Vệ sinh giấc ngủ làm được gì và không làm được gì
“Vệ sinh giấc ngủ” là tên gọi cho những thói quen hằng ngày hỗ trợ giấc ngủ: giờ giấc, caffeine, rượu bia, tập thể dục, phòng ngủ, v.v. Bạn nên biết giới hạn của nó trước khi bắt đầu.
Trong một bài tổng quan về bằng chứng cho vệ sinh giấc ngủ, Leah Irish và các đồng nghiệp nhận thấy nghiên cứu nhìn chung ủng hộ mối liên hệ giữa từng khuyến nghị và giấc ngủ ban đêm. Nhưng họ cũng lưu ý rằng tác động trực tiếp của việc thay đổi những thói quen này được kiểm chứng ít đến bất ngờ ở dân số nói chung, và rằng chỉ riêng việc giáo dục về vệ sinh giấc ngủ không phải là cách điều trị hiệu quả cho chứng mất ngủ lâm sàng.
Vậy hãy xem những thói quen này là nền móng, không phải thuốc chữa. Chúng giúp hầu hết mọi người ngủ ngon hơn một chút. Nếu bạn bị mất ngủ đã lâu, đây là điểm khởi đầu, và cuối bài có thêm thông tin về cách tìm sự giúp đỡ đúng nghĩa.
9 thói quen giúp ngủ ngon hơn
1. Thức dậy cùng một giờ mỗi ngày
Nếu chỉ thay đổi một điều, hãy chọn giờ thức dậy. Chọn một giờ bạn giữ được cả ngày thường lẫn cuối tuần, và ra khỏi giường vào giờ đó, kể cả sau một đêm ngủ tệ.
Sự đều đặn quan trọng hơn bạn tưởng. Trong một nghiên cứu với 60.977 người tham gia UK Biobank có đeo thiết bị theo dõi hoạt động, Daniel Windred và các đồng nghiệp nhận thấy những người có giờ ngủ và giờ thức đều đặn hơn có nguy cơ tử vong thấp hơn trong những năm tiếp theo, và sự đều đặn dự báo điều này tốt hơn thời lượng ngủ. Đây là một nghiên cứu quan sát, nên nó cho thấy một mối liên hệ chứ không phải bằng chứng rằng ngủ đều đặn khiến sức khỏe tốt hơn, nhưng nó khớp với lời khuyên của các phòng khám giấc ngủ.
2. Đi ngủ khi buồn ngủ, và dậy nếu không ngủ được
Giờ thức dậy cố định hiệu quả nhất khi đi cùng giờ đi ngủ linh hoạt. Lời khuyên của NHS (hệ thống y tế công của Anh) về chứng mất ngủ là chỉ đi ngủ khi thấy buồn ngủ, và đừng ngủ nướng sau một đêm ngủ tệ. Nằm trên giường mà mắt thao láo dạy cho não bạn rằng giường là nơi để nằm thức.
Nếu sau một lúc có vẻ khá lâu mà bạn vẫn còn thức, hãy dậy, làm việc gì đó nhẹ nhàng dưới ánh sáng mờ, rồi quay lại khi thấy buồn ngủ. Đừng nhìn đồng hồ trong lúc đó.
3. Đặt mốc ngừng caffeine
Caffeine tồn tại lâu hơn hầu hết mọi người nghĩ. Trong một nghiên cứu có đối chứng của Christopher Drake và các đồng nghiệp, người tham gia dùng một liều caffeine lớn (400 mg) ngay lúc đi ngủ, ba tiếng trước hoặc sáu tiếng trước khi ngủ, hoặc dùng giả dược. Cả ba thời điểm dùng caffeine đều làm xáo trộn giấc ngủ so với giả dược, kể cả liều uống sáu tiếng trước khi ngủ. Các tác giả kết luận rằng nên tránh lượng caffeine đáng kể trong ít nhất sáu tiếng trước khi ngủ. Nghiên cứu này nhỏ và dùng liều cao, nên một ly cà phê buổi sáng không phải là vấn đề; những ly buổi chiều thì có thể.
Một quy tắc đơn giản: nếu bạn đi ngủ lúc 23:00, ly cà phê hoặc trà đặc cuối cùng nên trước 17:00. Nếu bạn nhạy cảm với caffeine, hãy dừng từ giờ trưa. Hãy nhớ rằng nước ngọt có ga loại cola, nước tăng lực và một số loại bột uống trước khi tập (pre-workout) cũng chứa caffeine.
4. Đừng dùng rượu bia để dễ ngủ
Một ly rượu có thể giúp bạn ngủ nhanh hơn, đó là lý do rất nhiều người dùng nó để thư giãn. Rắc rối đến sau đó. Trong một bài tổng quan các nghiên cứu về rượu và giấc ngủ, Irshaad Ebrahim và các đồng nghiệp nhận thấy ở mọi liều lượng, rượu rút ngắn thời gian để ngủ được nhưng làm tăng tình trạng giấc ngủ bị gián đoạn trong nửa sau của đêm. Nó cũng khiến giai đoạn ngủ REM đầu tiên đến muộn hơn.
Nếu bạn uống vào buổi tối, hãy uống sớm hơn, uống ít hơn, và thay ly rượu trước khi ngủ bằng một thứ khác bạn thích, như một tách trà thảo mộc hay một lần tắm nước ấm.
5. Giảm màn hình và ánh sáng trong giờ cuối cùng
Ánh sáng buổi tối báo cho đồng hồ sinh học của bạn rằng trời vẫn còn sáng. Trong một nghiên cứu trong phòng thí nghiệm của Anne-Marie Chang và các đồng nghiệp, 12 người trẻ tuổi đọc trên máy tính bảng phát sáng hoặc đọc sách in trong khoảng bốn tiếng trước khi ngủ, năm tối liên tiếp. Sau khi đọc trên máy tính bảng, họ mất thêm gần 10 phút mới ngủ được, melatonin buổi tối bị ức chế khoảng một nửa, và đồng hồ sinh học lùi lại hơn một tiếng rưỡi. Đây là một nghiên cứu nhỏ với thời gian đọc dài bất thường, nên đừng nghĩ vài phút lướt điện thoại sẽ có tác động tương tự.
Vấn đề lớn hơn của điện thoại trên giường thường nằm ở những gì trong nó, chứ không phải ánh sáng: thêm một video, thêm một tin nhắn. Cách dễ nhất là tạo khoảng cách.
6. Tạo một thói quen thư giãn trước khi ngủ
NHS khuyên nên thư giãn ít nhất một tiếng trước khi ngủ, chẳng hạn tắm hoặc đọc sách. Một nếp quen giúp ích vì cùng những bước theo cùng một thứ tự sẽ trở thành tín hiệu cho giấc ngủ, giống như nếp sinh hoạt buổi sáng trở thành tín hiệu để bắt đầu ngày mới.
Hãy giữ nó ngắn và dễ chịu, để bạn thật sự làm. Ví dụ: rửa bát xong, hạ đèn, rửa mặt, mười trang sách, tắt đèn. Nếu những lo lắng khiến bạn khó ngủ, hãy thêm hai phút với một cuốn sổ để viết danh sách việc cần làm ngày mai, để chúng rời khỏi đầu bạn và nằm trên giấy.

7. Vận động ban ngày, và nhẹ nhàng khi về khuya
Tập thể dục đều đặn có mặt trong hầu hết mọi danh sách mẹo ngủ ngon, và từ lâu người ta vẫn lo rằng tập vào buổi tối sẽ khiến khó ngủ. Bằng chứng thì đáng yên tâm hơn thế. Trong một tổng quan hệ thống và phân tích tổng hợp 23 nghiên cứu, Jan Stutz và các đồng nghiệp nhận thấy một buổi tập buổi tối không gây hại cho giấc ngủ ở người trưởng thành khỏe mạnh, và nếu có thì còn làm tăng nhẹ giấc ngủ sâu. Ngoại lệ là tập cường độ cao kết thúc trong vòng khoảng một tiếng trước giờ ngủ, có thể khiến bạn khó ngủ hơn.
Vậy đi dạo sau bữa tối hay một lớp tập buổi tối đều ổn. Hãy để những buổi tập nặng nhất vào lúc sớm hơn, hoặc chừa ít nhất một tiếng giữa lúc tập xong và lúc đi ngủ. (Lời khuyên của NHS cho người bị mất ngủ thận trọng hơn, là bốn tiếng, nên nếu bạn vốn đã ngủ kém, hãy bắt đầu từ đó.)
8. Giữ phòng ngủ tối, yên tĩnh và dễ chịu
Một căn phòng tối, yên tĩnh và dễ chịu khiến mọi thứ khác dễ dàng hơn. NHS gợi ý dùng rèm cửa hoặc mành, bịt mắt hoặc nút bịt tai nếu bạn cần, và một tấm nệm, gối và chăn thoải mái.
Hãy nhìn căn phòng của bạn vào ban đêm khi đã tắt đèn. Đèn chờ của thiết bị, ánh đèn đường lọt qua khe rèm, hay màn hình điện thoại sáng lên vì thông báo đều dễ khắc phục.
9. Cẩn thận với giấc ngủ ngày và bữa ăn muộn
Nếu bạn ngủ ngon vào ban đêm, một giấc ngủ ngắn ban ngày có thể không sao. Nếu bạn khó ngủ vào ban đêm, NHS khuyên không nên ngủ ngày, vì nó dùng hết “áp lực ngủ” mà bạn cần lúc đi ngủ. NHS cũng khuyên không nên ăn một bữa lớn vào đêm muộn. Nếu bạn đói trước khi ngủ, một bữa ăn nhẹ nhỏ vẫn tốt hơn đi ngủ khi bụng đói hoặc quá no.
Cách duy trì thói quen ngủ lành mạnh
Hầu hết mọi người đã biết một vài lời khuyên ở trên. Biết không phải là vấn đề. Làm được lúc 23:00, khi đang mệt và điện thoại trong tay, mới là vấn đề. Những bước sau giúp biến mẹo ngủ ngon thành thói quen.
Bắt đầu với một hoặc hai thói quen
Chín thói quen mới cùng lúc là công thức để chẳng làm được cái nào. Hãy chọn một hoặc hai thói quen tạo khác biệt lớn nhất cho bạn. Với hầu hết mọi người, đó là giờ thức dậy cố định cộng thêm một thói quen buổi tối, như mốc ngừng caffeine hoặc để điện thoại bên ngoài phòng ngủ. Chỉ thêm thói quen khác khi những thói quen này đã thành tự động.
Viết một kế hoạch nếu–thì
Quyết định trước chính xác khi nào và ở đâu bạn sẽ làm thói quen mới: “Nếu ăn tối xong, thì mình sẽ cắm sạc điện thoại ở ngoài phòng khách.” Những kế hoạch như vậy được gọi là ý định thực hiện. Trong một phân tích tổng hợp 94 thử nghiệm độc lập, Peter Gollwitzer và Paschal Sheeran nhận thấy chúng có tác động từ trung bình đến lớn đến việc đạt được mục tiêu. Gắn thói quen mới với một việc bạn vốn đã làm mỗi tối cũng chính là ý tưởng của xếp chồng thói quen.
Theo dõi trong vài tuần
Đánh dấu mỗi tối bạn giữ được thói quen giúp nó hiện ra trước mắt, và cho bạn thấy thói quen nào mình thật sự giữ được. habitual, một habit tracker giữ mọi thứ ngay trên điện thoại, cho phép bạn đánh dấu một thói quen ngủ chỉ với một chạm và đặt lời nhắc vào buổi tối. Bạn cũng có thể đặt nó là thói quen bạn đang bỏ, như uống cà phê sau 15:00, và thêm ghi chú cho bất kỳ ngày nào (“ngủ tệ sau ly cà phê muộn”) để nhận ra quy luật.


Nếu bạn thích giấy hơn, mẫu habit tracker miễn phí để in của chúng tôi đủ chỗ cho một tháng thói quen ngủ.
Chấp nhận rằng sẽ mất thời gian, và đừng hoảng vì một đêm ngủ tệ
Thói quen ngủ cần nhiều thời gian để thành tự động hơn con số “21 ngày” phổ biến, và thời gian này khác nhau rất nhiều giữa mỗi người. Chúng tôi giải thích nghiên cứu trong bài mất bao lâu để hình thành một thói quen, và vì sao lỡ một ngày không phá hỏng thói quen.
Một tối đi chơi về khuya hay một đêm ngủ chập chờn không phải là thất bại. Sáng hôm sau hãy dậy vào giờ quen thuộc và tiếp tục.
Khi thói quen tốt hơn vẫn chưa đủ
Thói quen ngủ tốt giúp ích cho hầu hết mọi người, nhưng chúng không phải là cách chữa cho mọi vấn đề về giấc ngủ. NHS khuyên nên gặp bác sĩ đa khoa (GP) nếu việc thay đổi thói quen ngủ không giúp được gì, nếu bạn đã khó ngủ nhiều tháng, hoặc nếu nó ảnh hưởng đến cuộc sống hằng ngày đến mức bạn khó xoay xở. Mất ngủ kéo dài từ ba tháng trở lên được gọi là mất ngủ dài hạn, và bạn có thể được đề nghị liệu pháp nhận thức hành vi cho chứng mất ngủ, phương pháp tác động vào những suy nghĩ và hành vi khiến bạn thao thức.
Ngáy to, thở hổn hển khi ngủ, hoặc rất buồn ngủ vào ban ngày dù đã dành đủ thời gian trên giường cũng là những điều nên nói với bác sĩ.
Nguồn tham khảo
- Chang, A.-M., Aeschbach, D., Duffy, J. F., & Czeisler, C. A. (2015). Evening use of light-emitting eReaders negatively affects sleep, circadian timing, and next-morning alertness. Proceedings of the National Academy of Sciences, 112(4), 1232–1237.
- Drake, C., Roehrs, T., Shambroom, J., & Roth, T. (2013). Caffeine effects on sleep taken 0, 3, or 6 hours before going to bed. Journal of Clinical Sleep Medicine, 9(11), 1195–1200.
- Ebrahim, I. O., Shapiro, C. M., Williams, A. J., & Fenwick, P. B. (2013). Alcohol and sleep I: Effects on normal sleep. Alcoholism: Clinical and Experimental Research, 37(4), 539–549.
- Gollwitzer, P. M., & Sheeran, P. (2006). Implementation intentions and goal achievement: A meta-analysis of effects and processes. Advances in Experimental Social Psychology, 38, 69–119.
- Irish, L. A., Kline, C. E., Gunn, H. E., Buysse, D. J., & Hall, M. H. (2015). The role of sleep hygiene in promoting public health: A review of empirical evidence. Sleep Medicine Reviews, 22, 23–36.
- Stutz, J., Eiholzer, R., & Spengler, C. M. (2019). Effects of evening exercise on sleep in healthy participants: A systematic review and meta-analysis. Sports Medicine, 49(2), 269–287.
- Windred, D. P., Burns, A. C., Lane, J. M., Saxena, R., Rutter, M. K., Cain, S. W., & Phillips, A. J. K. (2024). Sleep regularity is a stronger predictor of mortality risk than sleep duration: A prospective cohort study. Sleep, 47(1), zsad253.
Câu hỏi
Thói quen quan trọng nhất để ngủ ngon hơn là gì?
Với hầu hết mọi người, đó là thức dậy vào cùng một giờ mỗi ngày, kể cả cuối tuần. Giờ thức dậy đều đặn giữ cho đồng hồ sinh học của bạn ổn định, và trong một nghiên cứu lớn ở Anh, giờ ngủ đều đặn hơn đi kèm với sức khỏe lâu dài tốt hơn, thậm chí còn rõ hơn cả việc người ta ngủ bao lâu. Giờ đi ngủ thường sẽ ổn định theo khi giờ thức dậy đã đều.
Nên ngừng uống cà phê bao nhiêu tiếng trước khi ngủ?
Ít nhất sáu tiếng. Trong một nghiên cứu có đối chứng, một liều caffeine lớn uống sáu tiếng trước khi ngủ vẫn làm giấc ngủ bị xáo trộn so với giả dược. NHS của Anh cũng đưa ra lời khuyên sáu tiếng như vậy cho trà và cà phê. Nếu bạn nhạy cảm với caffeine, một mốc ngừng sớm hơn có thể hợp với bạn hơn.
Dùng điện thoại trước khi ngủ có thật sự ảnh hưởng đến giấc ngủ không?
Màn hình sáng vào buổi tối có thể làm đồng hồ sinh học của bạn lùi lại. Trong một nghiên cứu nhỏ trong phòng thí nghiệm, đọc trên máy tính bảng phát sáng trong bốn tiếng trước khi ngủ khiến người ta mất thêm khoảng mười phút mới ngủ được và tiết ra ít melatonin hơn so với khi đọc sách in. Bản thân việc lướt điện thoại cũng giữ bạn tỉnh táo, nên một giờ cuối không màn hình giúp ích cả hai mặt.
Mất bao lâu để xây dựng thói quen ngủ tốt hơn?
Thường lâu hơn con số 21 ngày phổ biến, và khác nhau rất nhiều giữa người này với người khác, thói quen này với thói quen khác. Hãy bắt đầu với một hoặc hai thói quen ngủ, gắn mỗi thói quen với một việc bạn vốn đã làm mỗi tối, và đừng lo về một đêm bị lỡ.
Khi nào nên đi khám bác sĩ về giấc ngủ?
NHS khuyên nên gặp bác sĩ đa khoa nếu việc thay đổi thói quen ngủ không giúp được gì, nếu bạn đã khó ngủ nhiều tháng, hoặc nếu nó khiến cuộc sống hằng ngày trở nên khó xoay xở. Mất ngủ kéo dài từ ba tháng trở lên là mất ngủ dài hạn, và liệu pháp nhận thức hành vi cho chứng mất ngủ là một cách điều trị phổ biến và hiệu quả.


