คู่มือ
นิสัยที่ช่วยให้นอนหลับดีขึ้น: 9 ข้อที่ได้ผล และวิธีทำให้ติดเป็นนิสัย
9 นิสัยที่ช่วยให้นอนหลับดีขึ้น ตั้งแต่ตื่นเวลาเดิมทุกวันไปจนถึงเวลาเลิกดื่มคาเฟอีน งานวิจัยว่าอย่างไรในแต่ละข้อ และวิธีทำให้ติดเป็นนิสัย

นิสัยที่ช่วยให้นอนหลับดีขึ้นได้มากที่สุดส่วนใหญ่เป็นเรื่องน่าเบื่อ ตื่นเวลาเดิมทุกวัน เลิกดื่มคาเฟอีนภายในช่วงกลางบ่าย ไม่ดื่มแอลกอฮอล์และไม่ดูหน้าจอสว่าง ๆ ในช่วงไม่กี่ชั่วโมงสุดท้ายก่อนนอน และให้เวลาตัวเองได้ผ่อนคลายสั้น ๆ ก่อนเข้านอน ไม่มีข้อไหนยากเลยถ้ามองทีละข้อ ส่วนที่ยากคือการทำทุกคืน
คู่มือนี้รวบรวมนิสัยการนอนที่ดี 9 ข้อ งานวิจัยว่าไว้อย่างไรในแต่ละข้อ (รวมถึงตรงไหนที่หลักฐานบางกว่าที่คำแนะนำทำให้ฟัง) และวิธีทำให้มันกลายเป็นนิสัยที่ติดตัว ไม่ใช่แค่รายการที่ลองทำได้สัปดาห์เดียว
สุขอนามัยการนอนหลับช่วยอะไรได้ และช่วยอะไรไม่ได้
“สุขอนามัยการนอนหลับ” คือชื่อเรียกนิสัยในชีวิตประจำวันที่ช่วยเรื่องการนอน เช่น เวลานอน คาเฟอีน แอลกอฮอล์ การออกกำลังกาย ห้องนอน และอื่น ๆ ควรรู้ข้อจำกัดของมันไว้ก่อนเริ่ม
ในบทวิจัยทบทวนหลักฐานเรื่องสุขอนามัยการนอนหลับ Leah Irish และคณะพบว่า โดยรวมแล้วงานวิจัยสนับสนุนว่าคำแนะนำแต่ละข้อมีความเชื่อมโยงกับการนอนตอนกลางคืน แต่ก็ระบุด้วยว่าผลโดยตรงของการเปลี่ยนนิสัยเหล่านี้ในประชากรทั่วไปถูกทดสอบไว้น้อยอย่างน่าประหลาดใจ และการให้ความรู้เรื่องสุขอนามัยการนอนหลับเพียงอย่างเดียวไม่ใช่การรักษาที่ได้ผลสำหรับโรคนอนไม่หลับทางคลินิก
ดังนั้นให้มองนิสัยเหล่านี้เป็นพื้นฐาน ไม่ใช่การรักษา มันช่วยให้คนส่วนใหญ่นอนหลับดีขึ้นอีกนิด ถ้านอนไม่หลับเรื้อรังมานาน นิสัยเหล่านี้คือจุดเริ่มต้น และท้ายบทความมีเรื่องการขอความช่วยเหลือที่เหมาะสม
9 นิสัยที่ช่วยให้นอนหลับดีขึ้น
1. ตื่นเวลาเดิมทุกวัน
ถ้าจะเปลี่ยนแค่เรื่องเดียว ให้เปลี่ยนเวลาตื่น เลือกเวลาที่ทำได้ทั้งวันธรรมดาและวันหยุด แล้วลุกจากเตียงตามเวลานั้น แม้หลังคืนที่นอนไม่ดีก็ตาม
ความสม่ำเสมอสำคัญกว่าที่คิด ในงานวิจัยกับผู้เข้าร่วม UK Biobank 60,977 คน ที่สวมอุปกรณ์ติดตามกิจกรรม Daniel Windred และคณะพบว่า คนที่มีเวลานอนและเวลาตื่นสม่ำเสมอกว่ามีความเสี่ยงที่จะเสียชีวิตในช่วงหลายปีต่อมาต่ำกว่า และความสม่ำเสมอทำนายเรื่องนี้ได้ดีกว่าระยะเวลาการนอน นี่เป็นงานวิจัยเชิงสังเกต จึงแสดงความเชื่อมโยง ไม่ใช่ข้อพิสูจน์ว่าการนอนที่สม่ำเสมอเป็นสาเหตุให้สุขภาพดีขึ้น แต่ก็สอดคล้องกับสิ่งที่คลินิกการนอนหลับแนะนำ
2. เข้านอนเมื่อง่วง และลุกขึ้นถ้านอนไม่หลับ
เวลาตื่นที่ตายตัวได้ผลดีที่สุดเมื่อคู่กับเวลาเข้านอนที่ยืดหยุ่น คำแนะนำของ NHS (ระบบบริการสุขภาพแห่งชาติของสหราชอาณาจักร) สำหรับอาการนอนไม่หลับ คือให้เข้านอนเฉพาะเมื่อรู้สึกง่วง และไม่นอนตื่นสายหลังคืนที่นอนไม่ดี การนอนลืมตาโพลงอยู่บนเตียงสอนสมองว่าเตียงคือที่สำหรับนอนลืมตา
ถ้ายังไม่หลับหลังจากผ่านไปสักพักที่รู้สึกว่านาน ให้ลุกขึ้น ทำอะไรเงียบ ๆ ในแสงสลัว แล้วกลับไปนอนเมื่อรู้สึกง่วง ระหว่างนั้นอย่าคอยดูนาฬิกา
3. กำหนดเวลาเลิกดื่มคาเฟอีน
คาเฟอีนอยู่ในร่างกายนานกว่าที่คนส่วนใหญ่คิด ในงานวิจัยแบบมีกลุ่มควบคุมของ Christopher Drake และคณะ ผู้เข้าร่วมได้รับคาเฟอีนปริมาณมาก (400 มก.) ตอนเข้านอน สามชั่วโมงก่อนนอน หรือหกชั่วโมงก่อนนอน หรือได้รับยาหลอก คาเฟอีนทั้งสามช่วงเวลารบกวนการนอนเมื่อเทียบกับยาหลอก รวมถึงช่วงหกชั่วโมงก่อนนอนด้วย ผู้วิจัยสรุปว่าควรหลีกเลี่ยงคาเฟอีนปริมาณมากอย่างน้อยหกชั่วโมงก่อนนอน งานวิจัยนี้มีขนาดเล็กและใช้ปริมาณสูง กาแฟแก้วเดียวตอนเช้าจึงไม่ใช่ปัญหา แต่แก้วตอนบ่ายอาจเป็น
กฎง่าย ๆ คือ ถ้าเข้านอนตอน 23:00 น. กาแฟหรือชาเข้ม ๆ แก้วสุดท้ายต้องก่อน 17:00 น. ถ้าไวต่อคาเฟอีน ให้เลื่อนมาเป็นช่วงเที่ยง อย่าลืมว่าน้ำอัดลมประเภทโคล่า เครื่องดื่มชูกำลัง และพรีเวิร์กเอาต์บางชนิดก็มีคาเฟอีนเหมือนกัน
4. อย่าใช้แอลกอฮอล์เป็นตัวช่วยให้หลับ
ดื่มสักแก้วอาจทำให้หลับเร็วขึ้น ซึ่งเป็นเหตุผลที่หลายคนใช้มันช่วยผ่อนคลาย ปัญหามาทีหลัง ในบทวิจัยทบทวนงานวิจัยเรื่องแอลกอฮอล์กับการนอน Irshaad Ebrahim และคณะพบว่า ไม่ว่าจะดื่มปริมาณเท่าไร แอลกอฮอล์ทำให้ใช้เวลาหลับสั้นลง แต่ทำให้การนอนถูกรบกวนมากขึ้นในครึ่งหลังของคืน และยังทำให้การนอนหลับช่วง REM ช่วงแรกมาช้าลงด้วย
ถ้าดื่มตอนค่ำ ให้ดื่มเร็วขึ้น ดื่มให้น้อยลง และเปลี่ยนแก้วก่อนนอนเป็นอย่างอื่นที่ชอบ เช่น ชาสมุนไพรสักถ้วย หรือการอาบน้ำอุ่น
5. หรี่หน้าจอและไฟในชั่วโมงสุดท้าย
แสงตอนค่ำบอกนาฬิกาชีวภาพว่ายังเป็นกลางวันอยู่ ในงานวิจัยในห้องปฏิบัติการของ Anne-Marie Chang และคณะ คนหนุ่มสาว 12 คนอ่านหนังสือบนแท็บเล็ตที่เปล่งแสง หรืออ่านจากหนังสือเล่ม เป็นเวลาประมาณสี่ชั่วโมงก่อนนอน ติดต่อกันห้าคืน หลังใช้แท็บเล็ต พวกเขาใช้เวลานานขึ้นเกือบ 10 นาทีกว่าจะหลับ เมลาโทนินช่วงค่ำถูกกดลงประมาณครึ่งหนึ่ง และนาฬิกาชีวภาพเลื่อนช้าออกไปมากกว่าชั่วโมงครึ่ง นี่เป็นงานวิจัยขนาดเล็กที่อ่านนานผิดปกติ จึงไม่ควรคาดว่าการดูมือถือไม่กี่นาทีจะให้ผลแบบเดียวกัน
ปัญหาที่ใหญ่กว่าของมือถือบนเตียงมักเป็นสิ่งที่อยู่ในนั้น ไม่ใช่แสง วิดีโออีกคลิป ข้อความอีกข้อความ วิธีแก้ที่ง่ายที่สุดคือระยะห่าง
6. มีกิจวัตรผ่อนคลายก่อนนอน
NHS แนะนำให้ผ่อนคลายอย่างน้อยหนึ่งชั่วโมงก่อนนอน เช่น แช่น้ำอุ่นหรืออ่านหนังสือ กิจวัตรช่วยได้เพราะขั้นตอนเดิมในลำดับเดิมจะกลายเป็นตัวกระตุ้นให้นอน เหมือนที่กิจวัตรตอนเช้ากลายเป็นตัวกระตุ้นให้เริ่มวัน
ทำให้สั้นและสบาย จะได้ทำจริง ตัวอย่างเช่น ล้างจานเสร็จ หรี่ไฟ อาบน้ำ อ่านหนังสือสิบหน้า ปิดไฟ ถ้าความกังวลทำให้นอนไม่หลับ ให้เพิ่มสองนาทีจดรายการสิ่งที่ต้องทำพรุ่งนี้ลงสมุด เพื่อให้มันออกจากหัวไปอยู่บนกระดาษ

7. ขยับร่างกายตอนกลางวัน และเบาลงตอนดึก
การออกกำลังกายสม่ำเสมออยู่ในรายการเคล็ดลับการนอนแทบทุกรายการ และความกังวลที่มีมานานคือการออกกำลังกายตอนค่ำจะทำให้นอนไม่หลับ หลักฐานน่าอุ่นใจกว่านั้น ในการทบทวนวรรณกรรมอย่างเป็นระบบและการวิเคราะห์อภิมานจาก 23 งานวิจัย Jan Stutz และคณะพบว่า การออกกำลังกายตอนค่ำหนึ่งครั้งไม่ได้ทำให้การนอนของผู้ใหญ่ที่สุขภาพดีแย่ลง และถ้าจะมีผลก็คือทำให้หลับลึกเพิ่มขึ้นเล็กน้อย ข้อยกเว้นคือการออกกำลังกายหนักที่จบลงภายในราวหนึ่งชั่วโมงก่อนนอน ซึ่งอาจทำให้หลับยากขึ้น
ดังนั้นการเดินหลังมื้อเย็นหรือเข้าคลาสตอนค่ำก็ไม่เป็นไร เก็บการฝึกที่หนักที่สุดไว้ช่วงที่เร็วกว่านั้น หรือเว้นอย่างน้อยหนึ่งชั่วโมงระหว่างออกกำลังกายเสร็จกับเข้านอน (คำแนะนำของ NHS สำหรับคนที่นอนไม่หลับระมัดระวังกว่านั้น คือสี่ชั่วโมง ถ้านอนไม่ค่อยหลับอยู่แล้ว ให้เริ่มจากตรงนั้น)
8. ทำห้องนอนให้มืด เงียบ และสบาย
ห้องที่มืด เงียบ และสบาย ทำให้ทุกอย่างที่เหลือง่ายขึ้น NHS แนะนำผ้าม่านหรือมู่ลี่ ผ้าปิดตาหรือที่อุดหูถ้าจำเป็น และที่นอน หมอน และผ้าห่มที่สบาย
ลองดูห้องตอนกลางคืนตอนปิดไฟ ไฟสแตนด์บาย ไฟถนนที่ลอดผ่านช่องผ้าม่าน หรือหน้าจอมือถือที่สว่างขึ้นเพราะการแจ้งเตือน ล้วนแก้ได้ง่าย
9. ระวังเรื่องงีบกลางวันและมื้อดึก
ถ้านอนหลับดีตอนกลางคืน งีบสั้น ๆ ก็อาจไม่เป็นไร ถ้านอนหลับยากตอนกลางคืน NHS แนะนำว่าไม่ควรงีบกลางวัน เพราะมันใช้แรงผลักดันให้ง่วงที่ต้องใช้ตอนเข้านอนไปหมด และยังแนะนำไม่ให้กินมื้อใหญ่ตอนดึก ถ้าหิวก่อนนอน ของว่างเล็ก ๆ ดีกว่าเข้านอนทั้งที่หิวหรืออิ่มเกินไป
วิธีทำให้นิสัยการนอนที่ดีติดตัว
คนส่วนใหญ่รู้คำแนะนำข้างบนอยู่แล้วบางส่วน การรู้ไม่ใช่ปัญหา การทำตอนห้าทุ่ม ตอนเหนื่อย และมีมือถืออยู่ในมือต่างหากที่เป็นปัญหา ขั้นตอนต่อไปนี้ช่วยเปลี่ยนเคล็ดลับการนอนให้เป็นนิสัย
เริ่มจากหนึ่งหรือสองข้อ
นิสัยใหม่เก้าข้อพร้อมกันคือสูตรสำเร็จของการไม่ได้ทำสักข้อ เลือกหนึ่งหรือสองข้อที่น่าจะสร้างความแตกต่างได้มากที่สุดสำหรับตัวเอง สำหรับคนส่วนใหญ่ นั่นคือเวลาตื่นที่ตายตัวบวกกับนิสัยตอนค่ำอีกหนึ่งข้อ เช่น เวลาเลิกดื่มคาเฟอีน หรือวางมือถือไว้นอกห้องนอน แล้วค่อยเพิ่มข้อใหม่เมื่อข้อเดิมทำได้โดยอัตโนมัติแล้ว
เขียนแผน “ถ้า…ก็…”
ตัดสินใจไว้ล่วงหน้าให้ชัดว่าจะทำนิสัยใหม่เมื่อไหร่และที่ไหน “ถ้ากินข้าวเย็นเสร็จ ก็จะเอามือถือไปชาร์จไว้ที่โถงทางเข้า” แผนแบบนี้เรียกว่า implementation intention (ความตั้งใจที่ระบุวิธีลงมือทำ) ในการวิเคราะห์อภิมานจากการทดสอบอิสระ 94 ครั้ง Peter Gollwitzer และ Paschal Sheeran พบว่าแผนแบบนี้มีผลระดับปานกลางถึงมากต่อการไปถึงเป้าหมาย การผูกนิสัยใหม่ไว้กับสิ่งที่ทำอยู่แล้วทุกค่ำเป็นแนวคิดเดียวกับการต่อนิสัย (Habit Stacking)
บันทึกไว้สักสองสามสัปดาห์
การติ๊กทุกคืนที่ทำตามนิสัยได้ทำให้มันมองเห็นได้ และทำให้เห็นว่าข้อไหนที่ทำได้จริง habitual แอปติดตามนิสัยที่เก็บทุกอย่างไว้ในมือถือ บันทึกนิสัยการนอนได้ในแตะเดียว และตั้งการแจ้งเตือนไว้ตอนค่ำได้ จะตั้งให้เป็นนิสัยที่อยากเลิกก็ได้ เช่น ดื่มกาแฟหลัง 15:00 น. และจดโน้ตไว้ในวันไหนก็ได้ (“นอนไม่ค่อยหลับหลังกาแฟแก้วดึก”) เพื่อสังเกตรูปแบบ


ถ้าชอบกระดาษมากกว่า ตาราง Habit Tracker แบบพิมพ์ได้ฟรี ของเรามีที่พอสำหรับนิสัยการนอนทั้งเดือน
เตรียมใจว่าต้องใช้เวลา และอย่าตกใจกับคืนที่นอนไม่ดี
นิสัยการนอนใช้เวลากว่าจะเป็นอัตโนมัตินานกว่าตัวเลข “21 วัน” ที่คนพูดกัน และระยะเวลาต่างกันมากในแต่ละคน เราอธิบายงานวิจัยไว้ในสร้างนิสัยใหม่ใช้เวลากี่วัน และอธิบายว่าทำไมการพลาดไปหนึ่งวันไม่ได้ทำให้นิสัยพัง
การออกไปข้างนอกจนดึกหรือคืนที่หลับ ๆ ตื่น ๆ ไม่ใช่ความล้มเหลว ตื่นตามเวลาปกติในเช้าวันรุ่งขึ้น แล้วทำต่อไป
เมื่อนิสัยที่ดีขึ้นยังไม่พอ
นิสัยการนอนที่ดีช่วยคนส่วนใหญ่ได้ แต่ไม่ใช่การรักษาปัญหาการนอนทุกอย่าง NHS แนะนำให้ไปพบแพทย์ประจำครอบครัว (GP) ถ้าการเปลี่ยนนิสัยการนอนไม่ได้ช่วย ถ้านอนไม่หลับมาหลายเดือนแล้ว หรือถ้ามันส่งผลต่อชีวิตประจำวันจนรับมือได้ยาก อาการนอนไม่หลับที่เป็นนานสามเดือนขึ้นไปเรียกว่าโรคนอนไม่หลับระยะยาว และอาจได้รับการเสนอให้ทำการบำบัดความคิดและพฤติกรรมสำหรับโรคนอนไม่หลับ (CBT-I) ซึ่งจัดการกับความคิดและพฤติกรรมที่ทำให้นอนไม่หลับ
การกรนเสียงดัง การหายใจติดขัดเหมือนสำลักตอนหลับ หรือการง่วงมากตอนกลางวันทั้งที่ใช้เวลาบนเตียงพอแล้ว ก็ควรบอกแพทย์เช่นกัน
แหล่งอ้างอิง
- Chang, A.-M., Aeschbach, D., Duffy, J. F., & Czeisler, C. A. (2015). Evening use of light-emitting eReaders negatively affects sleep, circadian timing, and next-morning alertness. Proceedings of the National Academy of Sciences, 112(4), 1232–1237.
- Drake, C., Roehrs, T., Shambroom, J., & Roth, T. (2013). Caffeine effects on sleep taken 0, 3, or 6 hours before going to bed. Journal of Clinical Sleep Medicine, 9(11), 1195–1200.
- Ebrahim, I. O., Shapiro, C. M., Williams, A. J., & Fenwick, P. B. (2013). Alcohol and sleep I: Effects on normal sleep. Alcoholism: Clinical and Experimental Research, 37(4), 539–549.
- Gollwitzer, P. M., & Sheeran, P. (2006). Implementation intentions and goal achievement: A meta-analysis of effects and processes. Advances in Experimental Social Psychology, 38, 69–119.
- Irish, L. A., Kline, C. E., Gunn, H. E., Buysse, D. J., & Hall, M. H. (2015). The role of sleep hygiene in promoting public health: A review of empirical evidence. Sleep Medicine Reviews, 22, 23–36.
- Stutz, J., Eiholzer, R., & Spengler, C. M. (2019). Effects of evening exercise on sleep in healthy participants: A systematic review and meta-analysis. Sports Medicine, 49(2), 269–287.
- Windred, D. P., Burns, A. C., Lane, J. M., Saxena, R., Rutter, M. K., Cain, S. W., & Phillips, A. J. K. (2024). Sleep regularity is a stronger predictor of mortality risk than sleep duration: A prospective cohort study. Sleep, 47(1), zsad253.
คำถามที่พบบ่อย
นิสัยที่สำคัญที่สุดที่ช่วยให้นอนหลับดีขึ้นคืออะไร
สำหรับคนส่วนใหญ่ คือการตื่นเวลาเดิมทุกวัน รวมถึงวันหยุดสุดสัปดาห์ด้วย เวลาตื่นที่สม่ำเสมอช่วยตั้งนาฬิกาชีวภาพให้คงที่ และในงานวิจัยขนาดใหญ่ในสหราชอาณาจักร เวลานอนที่สม่ำเสมอกว่ามีความเชื่อมโยงกับสุขภาพระยะยาวที่ดีกว่า ซึ่งเชื่อมโยงได้ชัดกว่าระยะเวลาที่นอนเสียอีก เมื่อเวลาตื่นคงที่แล้ว เวลาเข้านอนก็มักจะตามมาเอง
ควรเลิกดื่มกาแฟก่อนนอนกี่ชั่วโมง
อย่างน้อยหกชั่วโมง ในงานวิจัยแบบมีกลุ่มควบคุมชิ้นหนึ่ง คาเฟอีนปริมาณมากที่ดื่มก่อนนอนหกชั่วโมงยังรบกวนการนอนเมื่อเทียบกับยาหลอก NHS (ระบบบริการสุขภาพแห่งชาติของสหราชอาณาจักร) ก็ให้คำแนะนำเรื่องชาและกาแฟไว้ที่หกชั่วโมงเช่นกัน ถ้าไวต่อคาเฟอีน การเลิกดื่มให้เร็วกว่านั้นอาจเหมาะกว่า
การดูมือถือก่อนนอนส่งผลต่อการนอนจริงหรือ
หน้าจอสว่าง ๆ ตอนค่ำทำให้นาฬิกาชีวภาพเลื่อนช้าออกไปได้ ในงานวิจัยขนาดเล็กในห้องปฏิบัติการ การอ่านบนแท็บเล็ตที่เปล่งแสงเป็นเวลาสี่ชั่วโมงก่อนนอน ทำให้คนใช้เวลานานขึ้นประมาณสิบนาทีกว่าจะหลับ และหลั่งเมลาโทนินน้อยลงเมื่อเทียบกับการอ่านหนังสือเล่ม การไถฟีดเองก็ทำให้ตาสว่างด้วย ชั่วโมงสุดท้ายที่ไม่มีหน้าจอจึงช่วยได้ทั้งสองทาง
สร้างนิสัยการนอนที่ดีขึ้นต้องใช้เวลานานแค่ไหน
มักนานกว่า “21 วัน” ที่คนพูดกัน และต่างกันมากในแต่ละคนและแต่ละนิสัย เริ่มจากนิสัยการนอนหนึ่งหรือสองข้อ ผูกแต่ละข้อไว้กับสิ่งที่ทำอยู่แล้วทุกค่ำ และไม่ต้องกังวลถ้าพลาดไปหนึ่งคืน
เมื่อไหร่ควรไปพบแพทย์เรื่องการนอน
NHS แนะนำให้ไปพบแพทย์ประจำครอบครัว (GP) ถ้าการเปลี่ยนนิสัยการนอนไม่ได้ช่วย ถ้านอนไม่หลับมาหลายเดือนแล้ว หรือถ้ามันทำให้ใช้ชีวิตประจำวันได้ยาก อาการนอนไม่หลับที่เป็นนานสามเดือนขึ้นไปถือเป็นโรคนอนไม่หลับระยะยาว และการบำบัดความคิดและพฤติกรรมสำหรับโรคนอนไม่หลับ (CBT-I) เป็นการรักษาที่ใช้กันทั่วไปและได้ผล


