Οδηγός
Πώς να κόψεις μια κακή συνήθεια: 7 βήματα που δουλεύουν (με βάση την έρευνα)
Πώς να κόψεις μια κακή συνήθεια οριστικά: βρες το έναυσμα, άλλαξε το περιβάλλον σου, σχεδίασε μια αντικατάσταση και πρόσεχε τα στραβοπατήματα. Επτά βήματα, το καθένα με βάση την έρευνα.

Αν θέλεις να μάθεις πώς να κόψεις μια κακή συνήθεια, ξεκίνα από τη στιγμή που αρχίζει, όχι από τη θέληση. Βρες το έναυσμα που την πυροδοτεί, άλλαξε ή απόφυγε αυτό το έναυσμα όπου μπορείς, αποφάσισε από πριν τι θα κάνεις στη θέση της και πρόσεχε από κοντά τα στραβοπατήματα, μέχρι να επικρατήσει η νέα αντίδραση.
Αυτός ο οδηγός εξηγεί γιατί είναι τόσο δύσκολο να κόψεις μια κακή συνήθεια και μετά δίνει επτά βήματα για να την κόψεις, το καθένα δεμένο με όσα έχει βρει πραγματικά η έρευνα. Ταιριάζει σε καθημερινές συνήθειες όπως το σκρολάρισμα στο κρεβάτι, το τσιμπολόγημα το βράδυ ή το φάγωμα των νυχιών.
Γιατί είναι τόσο δύσκολο να κόψεις μια κακή συνήθεια
Συνήθεια είναι μια συμπεριφορά που ο εγκέφαλός σου έχει συνδέσει με μια κατάσταση. Κάνε κάτι αρκετά συχνά στο ίδιο μέρος, την ίδια ώρα ή μετά από το ίδιο συναίσθημα, και η ίδια η κατάσταση ξεκινά τη συμπεριφορά. Πιάνεις το κινητό στο κρεβάτι επειδή είσαι στο κρεβάτι, όχι επειδή το αποφάσισες.
Στην ανασκόπησή τους για την έρευνα γύρω από τις συνήθειες, οι Wendy Wood και Dennis Rünger περιγράφουν τις συνήθειες ως τον αποδοτικό, προεπιλεγμένο τρόπο με τον οποίο αντιδρά ο εγκέφαλος: οι άνθρωποι τείνουν να επαναλαμβάνουν τις ίδιες συμπεριφορές σε πλαίσια που επαναλαμβάνονται, και αυτές οι αντιδράσεις γίνονται με λίγη μόνο σκέψη. Αυτό είναι χρήσιμο όταν δένεις τα κορδόνια σου. Γίνεται μπελάς όταν η προεπιλογή είναι ένα δεύτερο ποτήρι κρασί.
Εξηγεί επίσης το πιο εκνευριστικό κομμάτι. Μπορεί να θέλεις ειλικρινά να σταματήσεις και να το κάνεις παρ’ όλα αυτά, γιατί το να θέλεις να σταματήσεις αλλάζει τον στόχο σου, όχι το έναυσμα. Γι’ αυτό τα παρακάτω βήματα στοχεύουν στην κατάσταση, όχι στο να προσπαθήσεις περισσότερο.
Πώς να κόψεις μια κακή συνήθεια σε 7 βήματα
1. Γράψε πότε συμβαίνει
Πριν αλλάξεις οτιδήποτε, πέρασε τρεις ή τέσσερις μέρες απλώς παρατηρώντας. Κάθε φορά που πιάνεις τον εαυτό σου να κάνει τη συνήθεια, γράψε:
Οι περισσότεροι βλέπουν τα ίδια δύο τρία εναύσματα να εμφανίζονται ξανά και ξανά: το ξάπλωμα στο κρεβάτι, την πρώτη ήσυχη στιγμή μετά τη δουλειά, ένα συγκεκριμένο συναίσθημα όπως η βαρεμάρα ή η ανησυχία. Πάνω σε αυτά τα εναύσματα θα δουλέψεις. Θα μάθεις επίσης τι σου δίνει η συνήθεια (ένα διάλειμμα, παρηγοριά, κάτι να κάνουν τα χέρια σου), και αυτό θα το χρειαστείς στο βήμα 4.
2. Άλλαξε την κατάσταση που την πυροδοτεί
Επειδή το έναυσμα κινεί τη συνήθεια, η αλλαγή της κατάστασης είναι ένας από τους πιο αξιόπιστους τρόπους να την αποδυναμώσεις.
Μια μελέτη των Wood, Tam και Witt παρακολούθησε φοιτητές που μετεγγράφηκαν σε νέο πανεπιστήμιο. Οι συνήθειές τους στη γυμναστική, στην εφημερίδα και στην τηλεόραση επέζησαν της αλλαγής μόνο όταν μεταφέρθηκαν μαζί τους κομμάτια του παλιού περιβάλλοντος, όπως το να διαβάζουν την εφημερίδα μαζί με άλλους. Όταν το περιβάλλον άλλαζε, η συνήθεια διαταρασσόταν, και σε κάποιες περιπτώσεις η συμπεριφορά περνούσε ξανά στον έλεγχο των συνειδητών προθέσεων των φοιτητών.
Δεν χρειάζεται να μετακομίσεις για να το αξιοποιήσεις. Μικρές αλλαγές στο περιβάλλον κάνουν την ίδια δουλειά σε μικρότερη κλίμακα:
- Φόρτιζε το κινητό έξω από την κρεβατοκάμαρα, αν η συνήθεια είναι το σκρολάρισμα στο κρεβάτι.
- Κάθισε σε άλλη καρέκλα, ή σε άλλο δωμάτιο, το βράδυ.
- Πάρε άλλον δρόμο για το σπίτι, αν περνάς από το περίπτερο απ’ όπου παίρνεις σνακ.
Οι αλλαγές στη ζωή, όπως μια νέα δουλειά, μια μετακόμιση ή οι διακοπές, είναι επίσης καλή στιγμή για να κόψεις μια συνήθεια, γιατί τόσα πολλά από τα εναύσματά της εξαφανίζονται μονομιάς.
3. Πρόσθεσε τριβή
Αν δεν μπορείς να βγάλεις από τη μέση το έναυσμα, κάνε τη συνήθεια λίγο πιο δύσκολη. Αποσυνδέσου από την εφαρμογή μετά από κάθε χρήση. Κράτα τα μπισκότα σε ψηλό ράφι, μέσα σε ένα αδιαφανές κουτί. Βάλε το χειριστήριο της κονσόλας σε ένα συρτάρι σε άλλο δωμάτιο.
Η τριβή δεν θα σταματήσει μόνη της μια δυνατή συνήθεια, δημιουργεί όμως μια παύση, και στην παύση είναι που μπορείς να διαλέξεις. Τα λίγα δευτερόλεπτα που χρειάζεσαι για να ξανασυνδεθείς είναι λίγα δευτερόλεπτα για να μπει σε εφαρμογή το βήμα 4.
4. Σχεδίασε μια αντικατάσταση με έναν κανόνα «αν… τότε…»
Μια ανεπιθύμητη συνήθεια συνήθως κάνει κάτι για σένα. Αν την αφαιρέσεις και αφήσεις ένα κενό, η παλιά συμπεριφορά τείνει να ξαναγλιστρήσει μέσα του. Γι’ αυτό αποφάσισε από πριν τι θα κάνεις στη θέση της, και γράψ’ το ως σχέδιο «αν… τότε…»:
Αν [έναυσμα], τότε θα [νέα αντίδραση].
Μερικά παραδείγματα:
- Αν ξαπλώσω στο κρεβάτι, τότε θα διαβάσω μία σελίδα από το βιβλίο μου αντί να πιάσω το κινητό.
- Αν νιώσω την παρόρμηση να φάω τα νύχια μου, τότε θα πιέσω τις άκρες των δαχτύλων μου μεταξύ τους για ένα λεπτό.
- Αν γυρίσω σπίτι και θέλω κάτι να τσιμπήσω, τότε θα φτιάξω πρώτα ένα τσάι.
Σε τρία πειράματα, η Marieke Adriaanse και οι συνεργάτες της βρήκαν ότι τέτοια σχέδια αφαιρούσαν από την παλιά συνήθεια το προβάδισμά της: κανονικά η συνηθισμένη αντίδραση ερχόταν πρώτη στο μυαλό στην κρίσιμη κατάσταση, αλλά αφού οι άνθρωποι έκαναν ένα σχέδιο «αν… τότε…», δεν ερχόταν πια. Η παγίδα αξίζει να την ξέρεις. Το σχέδιο έδινε στους ανθρώπους την ελευθερία να διαλέξουν, αλλά έκαναν κάτι διαφορετικό μόνο όταν ήθελαν πραγματικά την εναλλακτική. Διάλεξε μια αντικατάσταση που θα σου άρεσε πραγματικά να κάνεις.
Η αντικατάσταση δουλεύει καλύτερα όταν καλύπτει την ίδια ανάγκη. Αν το σκρολάρισμα είναι ο τρόπος σου να χαλαρώνεις, μια σελίδα από ένα μυθιστόρημα σε χαλαρώνει κι αυτή. Αν το τσιγάρο είναι η αφορμή σου για ένα διάλειμμα έξω, κάνε το διάλειμμα και άσε το τσιγάρο.
5. Πρόσεχέ τη, ειδικά όταν είναι δυνατή
Να ένα εύρημα που ακούγεται πολύ απλό για να είναι αληθινό. Σε δύο μελέτες ημερολογίου, ο Jeffrey Quinn και οι συνεργάτες του ρώτησαν ανθρώπους πώς προσπαθούσαν να ελέγξουν τις κακές τους συνήθειες. Για τις δυνατές συνήθειες, η στρατηγική που δούλευε καλύτερα ήταν η άγρυπνη παρακολούθηση: να είσαι σε επιφυλακή για στραβοπατήματα και να λες στον εαυτό σου «μην το κάνεις» όταν έρχεται η παρόρμηση. Καμία άλλη στρατηγική από όσες εξέτασαν δεν βοήθησε με τις δυνατές συνήθειες. Ένα επόμενο πείραμα υπέδειξε ότι η παρακολούθηση δεν αποδυναμώνει την ίδια τη συνήθεια· ενισχύει την ικανότητά σου να τη σταματάς τη στιγμή που συμβαίνει.
Αυτή είναι και η ιδέα στην καρδιά της αναστροφής συνήθειας (habit reversal), μιας δομημένης θεραπείας που στηρίζεται στο να αντιλαμβάνεσαι μια συνήθεια τη στιγμή που ξεκινά και μετά να κάνεις μια ανταγωνιστική αντίδραση που είναι σωματικά ασύμβατη με αυτήν, όπως να σφίγγεις τις γροθιές σου αντί να τραβάς τα μαλλιά σου. Σε μια μετα-ανάλυση 18 μελετών με 575 συμμετέχοντες, οι Bate και συνεργάτες βρήκαν ότι η αναστροφή συνήθειας είχε μεγάλη επίδραση σε επαναλαμβανόμενες συμπεριφορές όπως το φάγωμα των νυχιών, το πιπίλισμα του αντίχειρα, τα τικ και ο τραυλισμός.
Μπορείς να δανειστείς την αρχή αυτή και χωρίς θεραπευτή: μάθε να αναγνωρίζεις την πρώτη στιγμή της συνήθειας (το χέρι που πάει στο στόμα, τον αντίχειρα που αιωρείται πάνω από την εφαρμογή) και κάνε αυτή τη στιγμή το σήμα σου για να αλλάξεις πορεία.
6. Κατάγραψε τις μέρες που δεν την έκανες
Η καταγραφή κάνει την επαγρύπνηση κάτι που μπορείς να δεις. Μια μετα-ανάλυση 138 μελετών με σχεδόν 20.000 άτομα, από τον Benjamin Harkin και τους συνεργάτες του, βρήκε ότι η παρακολούθηση της προόδου σου σε βοηθά να πετύχεις έναν στόχο, και η επίδραση ήταν μεγαλύτερη όταν οι άνθρωποι κατέγραφαν την πρόοδό τους σε κάτι απτό ή την έκαναν δημόσια.
Για μια συνήθεια που κόβεις, κατάγραφε τις μέρες που δεν την έκανες, όχι τις μέρες που την έκανες. Καθεμία είναι μια μικρή νίκη που μπορείς να μετρήσεις. Αν διαλέγεις εφαρμογή γι’ αυτό, η σύγκρισή μας για τις καλύτερες εφαρμογές για να κόψεις κακές συνήθειες εξετάζει οκτώ από αυτές.
Η εφαρμογή habitual, ένα habit tracker που κρατά τα πάντα στο κινητό σου, έχει έναν τύπο συνήθειας ακριβώς γι’ αυτό: κάτι που κόβεις. Μπορείς να ορίσεις γι’ αυτήν υπενθυμίσεις και ένα «πώς πας;», και να της δώσεις έναν στόχο σε μέρες. Οι στόχοι στην εφαρμογή habitual μόνο ανεβαίνουν, οπότε ένα στραβοπάτημα δεν σβήνει ποτέ τις μέρες που έχεις ήδη καταφέρει· απλώς μεταθέτει λίγο πιο πέρα τη γραμμή τερματισμού.


Αν προτιμάς το χαρτί, ένα habit tracker για εκτύπωση κάνει εξίσου καλά τη δουλειά. Σημείωσε με ένα Χ κάθε μέρα που δεν την έκανες.
7. Κάνε σχέδιο για τα στραβοπατήματα πριν συμβούν
Θα στραβοπατήσεις. Σχεδόν όλοι στραβοπατούν, και αυτό δεν λέει τίποτα για το αν μπορείς να κόψεις τη συνήθεια. Αυτό που μετράει είναι τι θα κάνεις την επόμενη μέρα.
Αποφάσισε από τώρα πώς θα το χειριστείς:
Αν δυσκολεύεσαι να αφήσεις πίσω σου ακόμα και ένα μόνο στραβοπάτημα, ο οδηγός μας για το τι να κάνεις μετά από μια χαμένη μέρα εξηγεί γιατί ένα παραπάτημα μετράει πολύ λιγότερο απ’ όσο το νιώθεις.

Πόσο χρόνο χρειάζεται για να κόψεις μια κακή συνήθεια;
Δεν υπάρχει αξιόπιστος αριθμός. Δημοφιλείς αριθμοί όπως οι 21 μέρες δεν προέρχονται από έρευνα για το κόψιμο συνηθειών, και το παλιό έναυσμα μπορεί να μείνει δεμένο με τη συμπεριφορά στη μνήμη σου για πολύ καιρό. Γι’ αυτό η μελέτη του Quinn βρήκε ότι η επαγρύπνηση μετρούσε: το ίχνος της συνήθειας αλλάζει αργά, οπότε συνεχίζεις να τη σταματάς τη στιγμή που συμβαίνει, μέχρι να επικρατήσει η νέα αντίδραση.
Αυτό που ξέρουμε είναι ότι το χτίσιμο της συνήθειας που θα πάρει τη θέση της θέλει χρόνο. Σε μια μελέτη με 96 άτομα που επαναλάμβαναν το καθένα μία νέα καθημερινή συμπεριφορά, η Phillippa Lally και οι συνεργάτες της βρήκαν ότι χρειάστηκαν από 18 έως 254 μέρες για να γίνει η συμπεριφορά τόσο αυτόματη όσο θα γινόταν τελικά. Ήταν μια μικρή μελέτη με απλές συνήθειες, αλλά το εύρος από μόνο του δείχνει ότι δεν υπάρχει μία απάντηση. Το κείμενό μας για το πόσο χρόνο χρειάζεται για να γίνει κάτι συνήθεια εξετάζει τα στοιχεία. Υπολόγισε μερικούς μήνες προσοχής, όχι μερικές εβδομάδες, και περίμενε οι παρορμήσεις να γίνονται πιο αδύναμες και πιο σπάνιες, όχι να εξαφανιστούν σε μια συγκεκριμένη ημερομηνία.
Παραδείγματα: πώς να κόψεις συνηθισμένες κακές συνήθειες
Δες πώς δένουν τα βήματα για πέντε συνηθισμένες συνήθειες.
Σκρολάρισμα στο κρεβάτι. Έναυσμα: το ξάπλωμα στο κρεβάτι. Άλλαξε την κατάσταση: φόρτιζε το κινητό σε άλλο δωμάτιο και χρησιμοποίησε ένα φτηνό ξυπνητήρι. Αντικατάσταση: ένα βιβλίο πάνω στο μαξιλάρι. Καταγραφή: βράδια χωρίς κινητό.
Τσιμπολόγημα το βράδυ. Έναυσμα: όταν κάθεσαι μετά το βραδινό, ή η βαρεμάρα. Τριβή: κανένα σνακ στο σαλόνι, ένα ψηλό ράφι για τα υπόλοιπα. Αντικατάσταση: ένα τσάι, ή βούρτσισμα δοντιών νωρίς. Καταγραφή: βράδια χωρίς σνακ.
Φάγωμα νυχιών. Έναυσμα: άγχος, διάβασμα, οθόνες. Πρόσεχε την πρώτη στιγμή που το χέρι σου πάει στο στόμα. Ανταγωνιστική αντίδραση: πίεσε τις άκρες των δαχτύλων σου μεταξύ τους ή κράτα κάτι στο χέρι για ένα λεπτό. Καταγραφή: μέρες χωρίς φάγωμα νυχιών.
Email με το που ξυπνάς. Έναυσμα: το κινητό στο χέρι μόλις ξυπνήσεις. Άλλαξε την κατάσταση: βγάλε το email από την αρχική οθόνη. Αντικατάσταση: αν ξυπνήσω, τότε θα ανοίξω πρώτα τις κουρτίνες και θα πιω ένα ποτήρι νερό. Καταγραφή: πρωινά χωρίς email πριν από το πρωινό.
Αναβολή του ξυπνητηριού (snooze). Έναυσμα: το ξυπνητήρι. Άλλαξε την κατάσταση: βάλε το ξυπνητήρι στην άλλη άκρη του δωματίου, ώστε να πρέπει να σηκωθείς για να το κλείσεις. Καταγραφή: πρωινά που σηκώθηκες με το πρώτο ξυπνητήρι.
Μόλις η κακή συνήθεια μπει υπό έλεγχο, η αντικατάσταση είναι μια νέα συνήθεια που πρέπει να χτίσεις. Το στοίβαγμα συνηθειών είναι ένας καλός τρόπος να τη δέσεις με κάτι που ήδη κάνεις.
Πότε να ζητήσεις βοήθεια
Αυτά τα βήματα είναι για καθημερινές συνήθειες. Αν η συνήθεια είναι εξάρτηση (κάπνισμα, αλκοόλ, ναρκωτικά, τζόγος), σε βλάπτει, ή έχεις προσπαθήσει πολλές φορές και δεν μπορείς να σταματήσεις, μίλα με έναν γιατρό ή έναν εκπαιδευμένο επαγγελματία. Για επαναλαμβανόμενες συμπεριφορές όπως το τράβηγμα των μαλλιών, το τσίμπημα του δέρματος ή τα τικ, ρώτα για τη θεραπεία αναστροφής συνήθειας, που την εφαρμόζουν εκπαιδευμένοι κλινικοί θεραπευτές. Στο Ηνωμένο Βασίλειο, το NHS έχει λίστα με το πού να βρεις υποστήριξη για εξαρτήσεις.
Με λίγα λόγια
- Βρες το έναυσμα: πού, πότε, με ποιον και τι ένιωθες.
- Άλλαξε την κατάσταση όπου μπορείς, και πρόσθεσε τριβή όπου δεν μπορείς.
- Αποφάσισε από πριν τι θα κάνεις στη θέση της, με ένα σχέδιο «αν… τότε…», και διάλεξε κάτι που καλύπτει την ίδια ανάγκη.
- Πρόσεχε την πρώτη στιγμή της συνήθειας και άλλαξε πορεία εκεί.
- Κατάγραφε τις μέρες που δεν την έκανες, και να περιμένεις στραβοπατήματα.
Αν αντικαθιστάς τη συνήθεια με μια καλύτερη, ο οδηγός μας για το πώς να αποκτήσεις μια συνήθεια που μένει συνεχίζει από εκεί.
Πηγές
- Adriaanse, M. A., Gollwitzer, P. M., De Ridder, D. T. D., de Wit, J. B. F., & Kroese, F. M. (2011). Breaking habits with implementation intentions: A test of underlying processes. Personality and Social Psychology Bulletin, 37(4), 502–513.
- Bate, K. S., Malouff, J. M., Thorsteinsson, E. T., & Bhullar, N. (2011). The efficacy of habit reversal therapy for tics, habit disorders, and stuttering: A meta-analytic review. Clinical Psychology Review, 31(5), 865–871.
- Harkin, B., Webb, T. L., Chang, B. P. I., Prestwich, A., Conner, M., Kellar, I., Benn, Y., & Sheeran, P. (2016). Does monitoring goal progress promote goal attainment? A meta-analysis of the experimental evidence. Psychological Bulletin, 142(2), 198–229.
- Lally, P., van Jaarsveld, C. H. M., Potts, H. W. W., & Wardle, J. (2010). How are habits formed: Modelling habit formation in the real world. European Journal of Social Psychology, 40(6), 998–1009.
- Quinn, J. M., Pascoe, A., Wood, W., & Neal, D. T. (2010). Can’t control yourself? Monitor those bad habits. Personality and Social Psychology Bulletin, 36(4), 499–511.
- Wood, W., & Rünger, D. (2016). Psychology of habit. Annual Review of Psychology, 67, 289–314.
- Wood, W., Tam, L., & Witt, M. G. (2005). Changing circumstances, disrupting habits. Journal of Personality and Social Psychology, 88(6), 918–933.
Ερωτήσεις
Πόσο χρόνο χρειάζεται για να κόψεις μια κακή συνήθεια;
Δεν υπάρχει αξιόπιστος αριθμός, και όποιος σου δίνει έναν (21 μέρες, 30 μέρες) μαντεύει. Σε μια μελέτη για νέες συνήθειες, χρειάστηκαν από 18 έως 254 μέρες για να γίνει μια συμπεριφορά αυτόματη, και το έναυσμα μιας παλιάς συνήθειας μπορεί να μείνει δεμένο μαζί της ακόμα περισσότερο. Υπολόγισε μερικούς μήνες που θα προσέχεις το έναυσμα, με τα στραβοπατήματα να γίνονται όλο και πιο σπάνια.
Γιατί είναι τόσο δύσκολο να κόψεις μια κακή συνήθεια;
Επειδή μια συνήθεια την ξεκινά το έναυσμά της, όχι μια απόφαση. Όταν μια συμπεριφορά έχει επαναληφθεί αρκετές φορές στην ίδια κατάσταση, η κατάσταση την ξεκινά πριν προλάβεις να σκεφτείς. Οι καλές προθέσεις αλλάζουν αυτό που θέλεις, όχι όμως το έναυσμα, και γι’ αυτό η αλλαγή της κατάστασης δουλεύει καλύτερα από τη θέληση μόνη της.
Είναι καλύτερα να αντικαταστήσεις μια κακή συνήθεια ή απλώς να τη σταματήσεις;
Η αντικατάσταση συνήθως δουλεύει καλύτερα. Μια κακή συνήθεια συχνά κάνει κάτι για σένα, όπως να μαλακώνει το άγχος ή να γεμίζει μια ήσυχη στιγμή, και ένα άδειο κενό τείνει να το ξαναγεμίσει η παλιά συμπεριφορά. Αποφάσισε από πριν τι θα κάνεις στη θέση της όταν εμφανιστεί το έναυσμα, και διάλεξε κάτι που καλύπτει την ίδια ανάγκη.
Τι να κάνω αν στραβοπατήσω;
Δες το ως πληροφορία, όχι ως αποτυχία. Σημείωσε τι το πυροδότησε, προσάρμοσε το σχέδιό σου για εκείνη την κατάσταση και συνέχισε την επόμενη μέρα. Ένα στραβοπάτημα δεν ακυρώνει τις μέρες που τα κατάφερες, και αν μετράς αυτές τις μέρες αντί για ένα σερί που δεν σπάει ποτέ, είναι πιο εύκολο να συνεχίσεις.


