Fikirler
Öz Bakım Alışkanlıkları: 50 Küçük Fikir ve Onları Kalıcı Hale Getirmenin Yolu
Beden, zihin ve çevrendeki insanlar için 50 öz bakım alışkanlığı, en önemlilerinin arkasındaki araştırmalar ve sürdüreceğin üçünü nasıl seçeceğin.

Öz bakım alışkanlıkları, bedenine, zihnine ve ilişkilerine iyi bakmak için düzenli olarak yaptığın küçük, sıradan şeylerdir: sabit bir yatma saati, dışarıda bir yürüyüş, bir arkadaşa mesaj. Para tutmaları ya da bütün bir öğleden sonranı almaları gerekmez. En çok işe yarayanlar genellikle en sıkıcı olanlardır, yeter ki sık yapılsınlar.
Aşağıda alanlara göre gruplanmış 50 öz bakım önerisi, en önemli birkaçının arkasındaki araştırmalar ve gerçekten kalıcı olsunlar diye ilk üçünü seçmenin basit bir yolu var.
İyi bir öz bakım alışkanlığını ne belirler
Öz bakım önerisi listelerinin çoğu iki farklı şeyi karıştırır: kendini şımartmak ve alışkanlıklar. Spa günü kendini şımartmaktır. Her gece aynı saatte yatmak bir alışkanlıktır. Kendini şımartmak güzeldir, ama istikrarlı işi alışkanlıklar yapar, çünkü canın istese de istemese de gerçekleşirler.
İyi bir öz bakım alışkanlığı üç testi geçer:
- Küçüktür. “5 dakika esneme yap”, “daha çok yoga yap”tan iyidir.
- Nettir. Günün sonunda evet ya da hayır diyebilirsin.
- Bir tetikleyicisi vardır. “Akşam dişlerimi fırçaladıktan sonra…” alışkanlığa gününde bir yer açar.
Listeyi okurken bu testleri kullan. Bir fikir bunlardan birini geçemiyorsa küçült ya da zaten yaptığın bir şeye bağla.
Öz bakım türleri
Öz bakımın beş ile sekiz arasında değişen sayıda alana ayrıldığını görürsün. Biz, insanların bu sözle kastettiklerinin çoğunu kapsayan beş alan kullandık: fiziksel, zihinsel ve duygusal, sosyal, pratik ve dinlenme. Önemli olan etiketler değil. Önemli olan, tüm alışkanlıklarının tek bir alanda toplanıp başka bir alanın ihmal edilip edilmediğini fark etmek.

Fiziksel öz bakım alışkanlıkları
- Hafta sonları dahil, her gece aynı bir saatlik dilim içinde yat.
- Her gün aşağı yukarı aynı saatte kalk.
- Kalktığında bir bardak su iç.
- Günde 20 dakika yürü.
- Öğleden önce dışarı çıkıp gün ışığı al.
- Uzun süre oturduktan sonra 5 dakika esneme yap.
- Öğle yemeğini çalışma masandan uzakta, doğru düzgün ye.
- Akşam yemeğine bir porsiyon sebze ekle.
- Kafeini sabaha ve öğleden sonranın erken saatlerine sınırla.
- Ertelediğin diş hekimi, doktor ya da göz muayenesi randevusunu al.
- Günde bir kez merdiven kullan.
- Telefonunu yatak odasının dışında bırak.
Bunların birkaçı aslında uyku alışkanlıkları. İşe uykudan başlamak istiyorsan, daha iyi uyku için alışkanlıklar rehberimiz onları daha ayrıntılı ele alıyor.
Hareket neden listede yer hak ediyor
Hareketin yalnızca nasıl göründüğün için değil, nasıl hissettiğin için de işe yaradığına dair alışılmadık derecede güçlü kanıtlar var. 97 sistematik derlemeyi inceleyen 2023 tarihli bir genel değerlendirme, 1.000’den fazla deneyi ve 128.000 yetişkini kapsıyordu ve fiziksel aktivitenin olağan bakımla karşılaştırıldığında depresyon, kaygı ve psikolojik sıkıntı belirtileri üzerinde orta büyüklükte etkileri olduğunu buldu; daha yüksek yoğunluktaki aktivite daha fazla yardımcı olma eğilimindeydi. Yazarlar, dayandıkları derlemelerin birçoğunun düşük kaliteli olduğunu belirtiyor, ama etkinin yönü birbirinden çok farklı insan gruplarında tutarlıydı.
Bunun için spor salonuna ihtiyacın yok. Çoğu gün yapılan 20 dakikalık tempolu bir yürüyüş, hem bir öz bakım hem de bir hareket alışkanlığıdır.
Zihinsel ve duygusal öz bakım alışkanlıkları
- Bugün iyi giden üç şeyi ve nedenini yaz.
- Yatmadan önce günlüğüne üç satır yaz.
- Gerildiğini fark ettiğinde 2 dakika yavaşça nefes al.
- Bir şey canını sıktığında, yalnızca kendi içinden bile olsa, hissettiğin duygunun adını koy.
- Sosyal medyada gezinmek yerine 15 dakika kitap oku.
- İşle hiçbir ilgisi olmayan bir hobiye 10 dakika ayır.
- Seni strese sokan bir uygulamanın bildirimlerini kapat.
- Yatmadan önceki bir saati ekransız geçir.
- Bir endişeni ve atabileceğin küçük bir sonraki adımı yaz, sonra defteri kapat.
- Başka hiçbir şey yapmadan bir albüm ya da podcast dinle.
“Üç güzel şey” egzersizi
Listedeki 13. fikir, pozitif psikolojinin en bilinen çalışmalarından birinden geliyor. Martin Seligman ve meslektaşları, randomize bir çevrim içi çalışmada 577 yetişkine bir haftalık altı egzersizden birini verdi. Bunlardan biri, her akşam o gün iyi giden üç şeyi ve neden gerçekleştiklerini yazmaktı. Tüm takip ölçümlerini tamamlayan 411 kişiden bu egzersizi yapanlar, altı ay sonra başlangıca göre daha mutlu ve daha az depresifti; plasebo egzersizin etkileri ise kısa sürdü. Araştırmacılar, kalıcı faydanın, insanların hafta bittikten sonra egzersizi kendi başlarına ne ölçüde sürdürdükleriyle birlikte gittiğini buldu.
Bu, katılmayı kendisi seçen gönüllülerle yapılmış tek bir çalışmaydı; o yüzden onu kanıtlanmış değil, umut verici bir bulgu olarak gör. Ama iki dakika sürüyor, hiçbir maliyeti yok ve günün sonuna tam oturuyor.
Sosyal öz bakım alışkanlıkları
- Her gün bir arkadaşına ya da aile üyelerinden birine mesaj at.
- Haftada bir, mesaj yazmak yerine birini ara.
- Haftada bir öğünü başkalarıyla birlikte ye.
- Birine belirli bir şey için teşekkür et.
- Düzenli bir kursa, kulübe ya da gruba katıl.
- Ayda bir, biriyle birlikte dört gözle bekleyeceğiniz bir şey planla.
- Kaçtığın o mesaja cevap ver.
- Kaldıramayacağın bir işe hayır de.
İlişkiler bir sağlık alışkanlığıdır
Arkadaşlarla görüşmeyi, asıl iş bittiğinde hak edilen bir ödül gibi görmek kolay. Kanıtlar ise onun asıl listede yer alması gerektiğine işaret ediyor. 300.000’den fazla kişiyi izleyen 148 çalışmalık bir meta-analiz, sosyal ilişkileri daha güçlü olanların çalışma süreleri boyunca hayatta kalma olasılığının yaklaşık %50 daha yüksek olduğunu buldu. Bunlar gözlemsel çalışmalardı; yani arkadaşlığın daha uzun bir yaşama yol açtığının kanıtını değil, bir ilişkiyi gösteriyorlar. Ama etkinin büyüklüğü, sigara içmek gibi iyi bilinen risklerle karşılaştırılabilir düzeydeydi.
Günlük bir mesaj bir dakikadan kısa sürer ve takip etmesi en kolay öz bakım alışkanlıklarından biridir. Çocuklara da bakıyorsan, çocuklar için sağlıklı alışkanlıklar listemizde tüm ailenin paylaşabileceği fikirler var.
Pratik öz bakım alışkanlıkları
- Her akşam 10 dakika bir yüzeyi topla.
- Yatmadan önce yarının kıyafetlerini hazırla.
- İş gününü bitirmeden önce yarının en önemli üç görevini yaz.
- Haftada bir banka bakiyeni kontrol et.
- Haftada bir gün hiç para harcama.
- Bir öğle yemeğini önceden hazırla.
- Haftada bir gelen kutunu sıfırla ya da en azından acil olanları hallet.
- Sabah yatağını topla.
- Eşyaları hemen yerlerine geri koy.
- Son tarihi yaklaşan işlerin kısa bir listesini tut ve her sabah ona bak.
Pratik öz bakım, o an pek öz bakım gibi hissettirmez. Etkisini sonra, koşuşturmaya dönmeyen bir sabah olarak gösterir.
Dinlenme ve doğa alışkanlıkları
- Bir parkta, bahçede, ormanda ya da su kenarında vakit geçir.
- Ekranlardan uzakta, doğru düzgün bir öğle arası ver.
- Haftada bir akşamı tamamen kendine ayır.
- Haftada bir gün suçluluk duymadan geç kalk.
- Sabah çayını ya da kahveni dışarıda iç.
- Her 50 dakikalık odaklı çalışmadan sonra 10 dakika mola ver.
- 5 dakika hiçbir şey yapma: telefon yok, kitap yok.
- Acele etmeden bir banyo yap ya da uzun bir duş al.
- Ayda bir, yürüyerek yeni bir yere git.
- Ayda bir, hiçbir planın olmadığı koca bir gün ayır.
Haftada iki saat dışarıda
Mathew White ve meslektaşları, İngiltere’de yaklaşık 20.000 kişiyle yapılan bir çalışmada, son bir haftada doğada en az 120 dakika geçirenlerin, hiç geçirmeyenlere göre iyi sağlık ve yüksek iyi oluş bildirme olasılığının daha yüksek olduğunu buldu. Faydalar yaklaşık 200 ila 300 dakikada sabitleniyordu ve bu sürenin tek uzun bir ziyarette mi yoksa birkaç kısa ziyarette mi geçirildiği fark etmiyordu. Bu bir anketti; yani bir neden değil, bir ilişki gösteriyor. Ama sana işe yarar bir hedef veriyor: haftada iki saat, sana uyan parçalar halinde.
Bir günlük öz bakım listesi
50 fikir sana fazla geliyorsa, işte her alana dokunan basit bir gün. Kopyala, işaretle ve sana uymayan her şeyi değiştir.
Bu toplamda yaklaşık 40 dakika ediyor ve çoğu zaten yaptığın şeylerin içine yerleşmiş durumda.
İlk üç öz bakım alışkanlığını nasıl seçersin
50 maddelik bir liste bir menüdür, plan değil. Pazartesi on alışkanlığa birden başlamaya çalışırsan, ayın sonuna kadar muhtemelen hiçbirini sürdüremezsin. Üçle başla:
- Bir fiziksel alışkanlık, tercihen uyku ya da hareket, çünkü bunlar geri kalan her şeyi destekler.
- İhmal ettiğin bir alandan bir alışkanlık. Fiziksel olarak iyiysen ama haftalardır bir arkadaşınla konuşmadıysan, sosyal bir alışkanlık seç.
- Gerçekten yapmak istediğin bir alışkanlık, ki listede dört gözle beklediğin bir şey olsun.
Sonra her birini bir eğer-o zaman planına dönüştür: “Sabah kahvemi yaptıktan sonra bir bardak su içeceğim.” Peter Gollwitzer ve Paschal Sheeran, 94 çalışmayı inceleyen derlemelerinde bu biçimdeki planların, insanların niyetlerini hayata geçirip geçirmemesi üzerinde orta ile büyük arasında bir etkisi olduğunu buldu. Alışkanlık nasıl kazanılır rehberimiz geri kalan adımlarda sana yol gösteriyor.
Zaman tanı. Yeni bir günlük alışkanlığın otomatikleşmesi birkaç haftadan birçok aya kadar sürebilir; o yüzden onu iki hafta sonra değil, iki ay sonra değerlendir. Rakamlara bir alışkanlık kaç günde kazanılır yazımızda ayrıntılı olarak bakıyoruz.
Öz bakım yetmediğinde
Öz bakım alışkanlıkları iyi oluşunu destekler; ihtiyaç duyduğunda yardımın yerini tutmaz. Birkaç haftadan uzun süredir kendini moralsiz, kaygılı ya da kendin gibi değil hissediyorsan veya gündelik işlerin altından kalkmak zorlaştıysa, doktorunla ya da bir ruh sağlığı hizmetiyle konuş. Bir yürüyüş ve bir günlük, bu yardımın iyi yol arkadaşlarıdır, onun yerine geçmez.
Öz bakım alışkanlıklarını takip et
Ne yaptığını yazmak başlı başına küçük bir öz bakım alışkanlığıdır. Hangi alışkanlıkların tuttuğunu ve hangilerinin daha iyi bir tetikleyiciye ihtiyacı olduğunu gösterir. Buzdolabına asılı bir kâğıt yeter: ücretsiz haftalık alışkanlık takip çizelgemiz üç alışkanlığı ve bir haftayı tek sayfaya sığdırıyor.
Telefonunu kullanmayı tercih edersen habitual, her şeyi telefonun kendisinde tutan bir alışkanlık takip uygulaması: hesap yok, reklam yok. Ücretsiz sürümü en fazla 3 aktif alışkanlığı kapsıyor; tam da başlamanı önereceğimiz nokta. Bir alışkanlık sayılabilir (“öğle yemeğinden önce 2 bardak su”), yerleşik zamanlayıcıyla süresi tutulabilir (“dışarıda 20 dakika”) ya da bıraktığın bir şey olabilir (“yatakta telefon yok”) ve istediğin güne not ekleyebilirsin.


En önemli alışkanlığın için bir hedef de koyabilirsin, örneğin 30 günlük yürüyüş. habitual uygulamasında hedefler yalnızca ileri sayar: kaçırılan bir gün asla gün eksiltmez, yalnızca bitiş çizgisini biraz ileri iter. Bu, öz bakıma kırılgan bir seriden daha çok uyar, çünkü ona en çok ihtiyaç duyduğun haftalar çoğu zaman bir gün kaçırdığın haftalardır. Böyle olursa bir günü kaçırdıktan sonra ne yapmalı yazımızı oku ve devam et. Öz bakımın ötesinde daha fazla fikir istersen, takip edebileceğin 60 alışkanlık listemize göz at.
Kaynaklar
- Gollwitzer, P. M., & Sheeran, P. (2006). Implementation intentions and goal achievement: A meta-analysis of effects and processes. Advances in Experimental Social Psychology, 38, 69–119.
- Holt-Lunstad, J., Smith, T. B., & Layton, J. B. (2010). Social relationships and mortality risk: A meta-analytic review. PLoS Medicine, 7(7), e1000316.
- Seligman, M. E. P., Steen, T. A., Park, N., & Peterson, C. (2005). Positive psychology progress: Empirical validation of interventions. American Psychologist, 60(5), 410–421.
- Singh, B., Olds, T., Curtis, R., Dumuid, D., Virgara, R., Watson, A., Szeto, K., O’Connor, E., Ferguson, T., Eglitis, E., Miatke, A., Simpson, C. E., & Maher, C. (2023). Effectiveness of physical activity interventions for improving depression, anxiety and distress: An overview of systematic reviews. British Journal of Sports Medicine, 57(18), 1203–1209.
- White, M. P., Alcock, I., Grellier, J., Wheeler, B. W., Hartig, T., Warber, S. L., Bone, A., Depledge, M. H., & Fleming, L. E. (2019). Spending at least 120 minutes a week in nature is associated with good health and wellbeing. Scientific Reports, 9, 7730.
Sorular
İyi öz bakım alışkanlıkları nelerdir?
İyi öz bakım alışkanlıkları, bedenine, zihnine ve ilişkilerine iyi bakmak için düzenli yaptığın küçük şeylerdir: sabit bir yatma saati, günlük bir yürüyüş, sabah bir bardak su, bir arkadaşa mesaj, günlüğe üç satır. En iyileri, günün sonunda yapıp yapmadığını söyleyebileceğin kadar net olanlardır.
Öz bakım türleri nelerdir?
Listeler beş ile sekiz alan arasında değişir, ama çoğu fiziksel, duygusal, zihinsel, sosyal ve pratik öz bakımı içerir; bazıları buna manevi, çevresel ya da finansal öz bakımı ekler. Etiketler dengeden daha az önemlidir: tüm öz bakım alışkanlıkların tek bir alandaysa, başka bir alandan bir tane ekle.
Öz bakım rutinine nasıl başlanır?
Eksiksiz bir rutinle değil, bir ila üç küçük alışkanlıkla başla. Her birini zaten yaptığın bir şeye bağla, örneğin “sabah kahvemi yaptıktan sonra bir bardak su içeceğim”, ve kötü bir günde bile yapabileceğin kadar küçük tut. Yenilerini ancak ilkler kendiliğinden yürümeye başladığında ekle.
Öz bakım bencillik mi?
Hayır. Yeterince uyumak, hareket etmek, düzenli yemek yemek ve insanlarla bağını korumak, sana güvenen insanlar da dahil olmak üzere geri kalan her şeye yetebilecek kadar iyi kalmanı sağlar. Öz bakım ancak ilgilenmen gereken şeylerden kaçmaya dönüşürse sorun olur.


